Cơ hội tạo diện mạo đô thị mới dọc 2 bên sông Hồng

Lấy cảnh quan làm nền tảng tổ chức không gian

Hà Nội tổ chức lấy ý kiến về Đề án điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng tỷ lệ 1/5.000 để thực hiện Dự án đầu tư Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng. Phạm vi nghiên cứu kéo dài khoảng 40km theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, từ cầu Hồng Hà đến cầu Mễ Sở, thuộc địa giới hành chính của 16 xã, phường, với tổng diện tích khoảng 11.418ha. Đây là khu vực có những điều kiện đặc thù về tự nhiên và cảnh quan. Theo báo cáo, hiện trạng có khoảng 3.626ha mặt nước, chiếm 30% diện tích nghiên cứu, trong đó mặt nước sông khoảng 3.378ha; đất sản xuất nông nghiệp khoảng 5.741ha, chiếm khoảng 50%; đất ở khoảng 1.102ha, chiếm khoảng 10%. Tổng dân số khu vực khoảng 279.525 người.

Không gian ven sông cũng lưu giữ hệ thống di sản có giá trị với 123 di tích, gồm 1 di tích quốc gia đặc biệt, 26 di tích cấp quốc gia, 35 di tích cấp thành phố và 61 di tích chưa xếp hạng; 14 địa điểm lưu niệm sự kiện cách mạng, kháng chiến... Những con số này cho thấy khu vực sông Hồng không chỉ có quỹ đất lớn mà còn hội tụ nhiều lớp giá trị tự nhiên, sinh thái, lịch sử và văn hóa. Đây là nền tảng quan trọng để tổ chức một không gian đô thị khác biệt, trong đó cảnh quan không phải phần bổ trợ cho công trình mà trở thành yếu tố dẫn dắt quá trình phát triển.

Thực tế, trong thời gian dài, hệ thống đê bảo đảm an toàn phòng, chống lũ đã tạo sự ngăn cách nhất định giữa sông Hồng với đô thị. Hạ tầng khu vực ngoài đê còn thiếu và chưa đồng bộ; cảnh quan ven sông chưa được đầu tư tương xứng; tình trạng lấn chiếm, sử dụng trái phép đất ven sông và các vấn đề vệ sinh môi trường vẫn tồn tại.

Quy hoạch lần này đặt ra yêu cầu thay đổi cách tiếp cận, từ đô thị “quay lưng ra sông” sang “quay mặt vào sông”, từng bước đưa dòng sông trở lại vị trí tương xứng trong cấu trúc phát triển của Thủ đô.

Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng được xác định là 1 trong 9 động lực phát triển của Thủ đô, đồng thời là trục chiến lược, trục không gian xanh trung tâm và trục kinh tế, thương mại, dịch vụ, đô thị gắn với văn hóa sáng tạo, khoa học công nghệ.

Như vậy, mục tiêu của trục đại lộ không dừng ở việc mở thêm một tuyến giao thông. Điều quan trọng hơn là hình thành cấu trúc không gian mới, trong đó giao thông, cảnh quan, sinh thái, hoạt động công cộng, văn hóa, phát triển đô thị được tổ chức trong mối quan hệ thống nhất. 6 giá trị cốt lõi được xác định gồm: An toàn phòng, chống lũ - sinh thái - hạ tầng - chuyển đổi chức năng - phát triển kinh tế - văn hóa, văn minh. Trong cấu trúc đó, cảnh quan trở thành sợi dây kết nối các thành phần, tạo nên bản sắc riêng cho khu vực hai bên sông.

Hình thành hành lang xanh gắn với an toàn và bản sắc

Một trong những điểm nhấn của quy hoạch là quy mô lớn dành cho hệ thống công viên. Trong 18 dự án thành phần, có 11 dự án công viên với tổng quy mô khoảng 3.513ha. Cùng với đó là 2 dự án giao thông Trục Đại lộ cảnh quan bờ tả và bờ hữu sông Hồng, 2 dự án kè, chỉnh trị lòng sông, bờ sông và 3 dự án đô thị định cư, đa mục tiêu.

Hệ thống công viên được định hướng gồm công viên văn hóa kết hợp sinh thái, công viên chuyên đề, công viên vui chơi giải trí, không gian cộng đồng và các tuyến đường dạo cảnh quan. Đây sẽ là những không gian phục vụ vui chơi, thư giãn, thể dục thể thao, lễ hội, hoạt động cộng đồng.

Các không gian này được tổ chức trong mối liên hệ với mặt nước, địa hình và hệ sinh thái tự nhiên thay vì hình thành những mảng xanh đơn lẻ. Mục tiêu là tạo lập một hành lang xanh liên tục dọc sông Hồng, trong đó công viên, cây xanh, mặt nước, đường dạo và không gian văn hóa cùng tạo nên chỉnh thể cảnh quan. Cách tổ chức này đồng thời gắn chặt với yêu cầu bảo đảm an toàn phòng, chống lũ. Theo quy hoạch, khu vực có cao độ trên 11,5m được xác định có thể xây dựng mới; từ 9,5 đến 11,5m là không gian linh hoạt, có thể bố trí các công trình thích ứng và dân cư hiện hữu; khu vực dưới 9,5m được định hướng phục hồi sinh thái, phát triển giao thông chậm và đường dạo.

Đây là cách tiếp cận phù hợp với đặc thù không gian ven sông: Xây dựng phải thích ứng với điều kiện tự nhiên, đồng thời dành ưu tiên cho không gian mở và các chức năng có khả năng thích ứng với ngập lũ. Nguyên tắc xuyên suốt là bảo đảm an toàn đê điều và không gian thoát lũ. Quy hoạch không đề xuất thu hẹp không gian thoát lũ, không xây dựng đê mới nằm trong đê cũ. Một số giải pháp thích ứng được nghiên cứu như công trình cảnh quan có thể tháo dỡ, đê lũ sinh thái dạng bậc thang, vườn mưa và các giải pháp giữ phù sa. Hệ thống đường được định hướng bám sát đê hiện hữu nhằm hạn chế tác động đến dòng chảy.

Ba ưu tiên được xác định là an toàn - sinh thái - giao thông. Đây cũng là cơ sở để định hình cảnh quan hai bờ theo hướng hài hòa giữa yêu cầu phát triển và bảo vệ hệ thống sông. Để kiểm soát rủi ro, nghiên cứu thủy văn, thủy lực được thực hiện trên phạm vi lưu vực sông Hồng - Thái Bình, xem xét các yếu tố từ thượng nguồn đến hạ lưu, vận hành hồ chứa, thủy triều và biến đổi khí hậu. Mô hình thủy lực 1 chiều và 2 chiều được hiệu chỉnh, kiểm định bằng số liệu thực đo; kịch bản lũ tần suất 500 năm, có xét đến biến đổi khí hậu đến năm 2100, được sử dụng trong nghiên cứu.

Trên cơ sở đó, công viên thân thiện với môi trường được xác định là loại hình sử dụng đất chủ đạo. Một số tuyến giao thông có thể được thiết kế để chịu ngập trong thời gian ngắn; các công trình văn hóa, thể thao, công cộng được bố trí phù hợp với địa hình và yêu cầu an toàn. Quy hoạch cũng nghiên cứu nạo vét khu vực gần lòng sông, cải tạo bãi sông và san gạt theo cao độ tự nhiên để tạo các cấp địa hình phù hợp với từng chức năng.

Cảnh quan ven sông vì vậy được nhìn nhận như một hệ thống có khả năng thích ứng chứ không đơn thuần là việc trồng thêm cây xanh hay xây dựng thêm công viên. Quy hoạch không tách cảnh quan khỏi những giá trị văn hóa đã tồn tại lâu đời. Các làng xóm, di tích, làng nghề và không gian có giá trị lịch sử được định hướng giữ lại, chỉnh trang, tạo sự tiếp nối giữa cảnh quan tự nhiên và cảnh quan văn hóa.

Đối với các làng được giữ lại, yêu cầu đặt ra là kiểm soát mật độ, tầng cao và hình thức kiến trúc, không làm tăng quy mô diện tích, dân số cơ học. Qua đó, không gian ven sông được tổ chức thành nhiều lớp: Sông và hệ sinh thái tự nhiên; công viên, cây xanh và đường dạo; các công trình văn hóa, thể thao; hệ thống làng xóm, làng nghề và di tích.

Mục tiêu cuối cùng là hình thành một hành lang xanh lớn, nơi người dân có thể tiếp cận không gian công cộng, vui chơi, thể thao, văn hóa, cảnh quan ven sông. Các tuyến giao thông đường bộ, đường thủy, đô thị và hệ thống cầu được định hướng kết nối hai bờ, đồng thời liên kết không gian sông Hồng với các cực phát triển khác của Thủ đô.

Nếu được triển khai đúng các nguyên tắc của đồ án, Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng sẽ góp phần mở rộng không gian công cộng, tăng cường kết nối giữa đô thị với mặt nước, tạo lập cấu trúc cảnh quan mới cho Hà Nội. Khi đó, giá trị của Đại lộ không chỉ nằm ở khả năng kết nối giao thông mà còn ở việc hình thành hành lang xanh liên tục, nơi các giá trị sinh thái, cảnh quan, văn hóa và đời sống đô thị cùng được phát huy. Đây cũng là hướng tiếp cận để sông Hồng từng bước trở thành thành phần hữu cơ của đô thị Hà Nội - một không gian vừa bảo đảm an toàn, vừa giàu giá trị sinh thái, văn hóa, có khả năng đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về không gian công cộng của người dân Thủ đô.