Làng cổ Phúc Xá – Bắc Biên: Từ ký ức buổi đầu của Thăng Long đến di sản ngàn năm Hà Nội

Cụ Chu Văn Uông, nguyên là thày giáo dạy sử, một hướng dẫn viên tích cực của làng hướng về bạn trẻ Nguyễn Ngọc Hùng (sinh năm 1989), Nguyễn Lê Quyên (1984) trong nhóm thanh niên Kể sử làng của Bắc Biên, rằng: "Các con ạ, lịch sử làng ta với 5 vị thành hoàng được khởi lên từ xa xưa thế này..."

Đó không chỉ là một đối thoại hai thế hệ, mà thú vị hơn còn là đối thoại giữa hai dòng thông tin và cách chuyển tải vốn văn hoá của vùng đất chồng lớp di sản văn hoá. Thầy giáo Chu Văn Uông là người dạy sử, kể sử và cũng là người viết sử với bản thảo ghi chép "Làng tôi". Nguyễn Ngọc Hùng, Nguyễn Lê Quyên...là những người trẻ chọn hiểu làng theo cách lặn lội đáng quý. Trong đó, Hùng trực tiếp khảo cứu hơn 1000 trang tư liệu mà anh tìm kiếm tại Trung tâm lưu trữ quốc gia I và các thư viện liên quan.

Lịch sử Bắc Biên cứ thế như một dòng chảy không ngừng được tái hiện và đối thoại sống động, từ cảm hứng Thăng Long-Hà Nội.

Làng Phúc Xá - Bắc Biên xưa có tên An Xá thuộc phường Thái Hoà thuộc vào khu vực nội điện (gần chùa Một Cột ngày nay) khi đó đã thuận nhường đất làng để đức vua Lý Công Uẩn xây dựng kinh thành. Cuộc thiên di chở theo các không gian di sản truyền thống, bắt đầu hướng về những dải phù sa của con sông Nhị Hà màu mỡ và hung dữ - theo quyền lựa chọn định cư được vua ban. Cái tên Cơ Xá như một gửi gắm về tinh thần thích ứng, linh hoạt của cộng đồng làng ra đời từ đó.

Phúc Xá - Bắc Biên cũng giống như những ngôi làng Bắc Bộ của người Việt, đúng như Phan Đại Doãn từng nhấn mạnh, là một cấu trúc có tính "tự trị, tự quản", một "kết cấu chặt" song "không phải là cộng đồng khép kín". Tính chất ấy khiến lịch sử làng là lịch sử một quá trình cộng cư, phân chia thuận theo môi sinh sông Hồng và lại cũng không ngừng kết nối, kiến tạo.

Làng Phúc Xá - Bắc Biên (phía bờ bắc của tên gọi chính thức Phúc Xá ngày nay), sau nhiều cuộc đổi dời đã kiến tạo một không gian di sản đặc sắc với hệ thống Đình, Chùa, Am và 4 Đền. Trong đó, Đình Phúc Xá thờ Thái uý Việt Quốc công Lý Thường Kiệt (tức Ngô Tuấn) trở thành di tích lịch sử-văn hoá cấp quốc gia năm 1993. Chùa Phúc Xá - di tích lịch sử - văn hoá cấp quốc gia từ năm 1989 là nơi lưu giữ bảo vật quốc gia - quả chuông từ thời Lê Trung Hưng (niên hiệu Chính Hoà thứ 11, năm 1690). Đây chính là "văn bản" đặc biệt với kỷ lục hơn 5000 chữ khắc trên chuông lưu lại dấu vết lịch sử gốc gác Thăng Long của ngôi làng khởi từ cái tên đầy ước vọng - An Xá.

Với tinh thần "lớp cha trước, lớp con sau" - Phúc Xá viết tiếp câu chuyện của các thế hệ sẵn sàng hy sinh, cống hiến vì hoà bình, độc lập dân tộc. Nơi đây là quê hương của các anh hùng Lực lượng vũ trang Nhân dân như anh hùng, liệt sĩ Nguyễn Ngọc Nại với chiến tích cùng Đội liên lạc Phúc Xá dẫn đường cho Trung đoàn Thủ đô chiến đấu, rút lui an toàn; anh hùng Nguyễn Phú Xuyên Khung gắn liền với chiến thắng Điện Biên "chấn động năm châu, vang dội địa cầu", anh hùng Nguyễn Phú Vỵ đi qua cả hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ.

Các di tích Phúc Xá - Bắc Biên hôm nay đã trở thành điểm kết nối cộng đồng, giáo dục di sản và truyền thống lịch sử một ngôi làng gắn chặt với buổi đầu ký ức Thăng Long-Hà Nội.

Có thể nói lịch sử là dòng chảy khách quan, không ngừng và kể sử là một quá trình kết nối các thế hệ, giáo dục truyền thống, tái định vị bản sắc.

Thế hệ trẻ của làng Phúc Xá - Bắc Biên hôm nay đã không chỉ lắng nghe kể sử, họ trực tiếp bắt tay vào tìm hiểu ngôi làng gắn với lịch sử Thăng Long - Hà Nội và kể lại theo cách mới. Nhóm thành lập giản dị với các thành viên là thanh niên người làng thuộc nhiều ngành nghề như giáo viên, hướng dẫn viên du lịch, công nghệ thông tin..., gọi chung là nhóm Kể sử làng, hoạt động rất nhịp nhàng với nhiều kết quả đáng nể.

Chiếc hộp với hơn 1000 trang tài liệu lưu trữ thời Pháp thuộc như địa bạ, văn bản hành chính, bản đồ... về làng Bắc Biên do thành viên Nguyễn Ngọc Hùng trực tiếp khai thác từ Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, được các cụ, các cựu cán bộ xã ghi nhận, xem như một bổ sung quý giá cho khoảng trống lịch sử làng qua biến động lịch sử, xã hội. Trong đó Hùng từng phấn khởi phát hiện nhiều tài liệu quý như bản chép đóng góp dựng đình làng đầu thế kỷ XX; đặc biệt là bản đề nghị của Kỳ mục làng Cơ Xá xin đổi tên làng thành Phúc Xá năm 1911. Văn bản này một lần nữa nhắc lại nguồn gốc của làng khởi từ vùng đất khu vực Thăng Long xưa.

Câu chuyện của Hùng và nhóm bạn trẻ còn giúp kết nối các thế hệ người làng trong một câu hỏi chung về nguồn gốc - sợi dây gắn bó cư dân không gian cư trú làng mạc truyền thống. Trong ngôi đình làng, các bậc cha chú cũng sôi nổi hồi cố về thăng trầm của quá trình tìm kiếm lại và gìn giữ quả chuông năm 1690 - nay là bảo vật quốc gia, từng có thời gian lưu lạc. Trong đó, người có công và sớm có ý thức giữ gìn, tìm lại bảo vật (khi đó chỉ như một kỷ vật của làng) năm 1987 là cụ Nguyễn Công Trân (hay còn gọi là Nguyễn Minh Tiến), nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ (nay là Bộ Công an) người con của làng Phúc Xá - Bắc Biên. Ông cũng là tác giả của công trình "Lý Thường Kiệt-Con người và sự nghiệp" (NXB Hà Nội, 2009).

Theo dòng ký ức, những tư liệu quý như ảnh chụp sự kiện làng nhận lại chuông quý, nhiều văn tự, giấy tờ thuộc lưu trữ các gia đình từ đầu thế kỷ XX... cũng được chia sẻ. Đúng như nguyên Chủ tịch UBND phường Ngọc Thụy (nay thuộc phường Bồ Đề) Lê Đăng Lập bày tỏ: "Sự chia sẻ, kết nối giữa các thế hệ người làng quanh câu chuyện lịch sử quê hương đã giúp làng tập hợp, lưu giữ tốt hơn những tài liệu lịch sử, văn hoá vốn nằm tản mát ở nhiều nơi. Trong đó, sự chủ động của các bạn trẻ Phúc Xá thực sự đáng quý".

Từ các nguồn tài liệu văn bản, lời kể, hiện vật..., qua đối chiếu, tìm tòi, nhóm bạn trẻ đã sử dụng công nghệ xây dựng các bộ phim ngắn theo từng chủ đề và truyền thông trên nền tảng mạng xã hội, thu hút sự quan tâm của người dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Trong đó trang Facebook chính thức làng Bắc Biên - Quê hương Thái uý Lý Thường Kiệt thu hút hơn 1,7 triệu lượt xem.

Nhưng điều quan trọng hơn cả, sự trở lại với ngôi làng quê hương và cuộc ngồi lại giữa các thế hệ đánh thức những ý tưởng sáng tạo, khát vọng xây dựng một môi trường sống tốt đẹp hơn. Trong đó, người dân - chủ thể của không gian văn hoá làng, không chỉ nối tiếp thực hành di sản cha ông đã gửi lại qua các lễ hội, nền nếp gia phong, sinh hoạt cộng đồng... mà còn tiếp tục kế thừa, sáng tạo từ đó.

Sự kiện "Con đường Di sản Phúc Xá - Bắc Biên" nhân tưởng niệm 921 năm ngày mất của Thái uý Việt Quốc công Lý Thường Kiệt (7-2026) thu hút hơn 1.000 lượt khách, rồi chương trình "Trung thu miền di sản 2026" với hơn 700 người tham dự, đã cho thấy khả năng gìn giữ và tái tạo truyền thống của cộng đồng làng Việt. Anh Mạc Hùng Cường, công tác trong lĩnh vực du lịch, một thành viên tích cực của nhóm thanh niên Kể sử làng Phúc Xá - Bắc Biên chia sẻ: "Chương trình không chỉ giữ chân bà con, khách thăm với sân khấu quy mô lớn, hay hoạt động giải trí hiện đại mà bằng chính những trải nghiệm rất gần gũi như phiên chợ quê, góc thầy đồ cho chữ, triển lãm ảnh làng, trò chơi truyền thống, nhạc cụ dân tộc... ngay trong không gian văn hoá thân thuộc của ngôi làng Việt cổ Phúc Xá - Bắc Biên".

Không ngạc nhiên khi ngày càng nhiều thế hệ người làng Phúc Xá-Bắc Biên đang chung nguồn lực hướng tới xây dựng mô hình "Hệ sinh thái di sản lấy cộng đồng làm trung tâm". Trong đó, nhiều hoạt động cụ thể tiếp tục được thực hiện như sưu tầm, phục dựng hệ thống sắc phong (gồm 95 đạo sắc phong được ghi nhận trong sử sách, trong đó hiện còn 59 bản sao) của làng nhằm phục vụ nghiên cứu, giáo dục truyền thống, phát huy giá trị không gian di sản...

Đứng dưới mái Đình làng Phúc Xá hôm nay - giữa hệ thống di tích dày đặc, phong phú của một ngôi làng cổ, một lần nữa chúng tôi cảm nhận rõ ràng sự sâu rễ bền gốc của văn hoá đất Thăng Long-Hà Nội. Trần Từ từng viết trong "Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền Bắc Bộ" rằng:

Đến nay, tế bào làng Việt vẫn luôn là một biểu tượng và nguồn sống mạnh mẽ cho sự phát triển văn hoá Việt Nam. Nhờ đó, nghìn năm di sản ở Bắc Biên không chỉ hiện diện nơi các di tích, bảo vật quốc gia mà còn ở thẳm sâu trong ký ức và ý thức giữ gìn, phát huy vốn quý cha ông của chính người làng.