Bước chạy ở Tokyo và trải nghiệm tuổi học trò

Bước chạy không có trong kịch bản

Có những khoảnh khắc ngắn ngủi nhưng để lại ấn tượng lâu dài. Với Nguyễn Phương Linh và Phan Lê Đức Phát, đó là lần tham gia Triển lãm Thiết kế, Ý tưởng và Phát minh Nhật Bản (JDIE 2024) tại Tokyo.

Khi ấy, hai em còn là học sinh lớp 8 Trường THCS Ngô Sĩ Liên (Hà Nội), mang chiếc mũ bảo hiểm tích hợp cảm biến va chạm và module định vị GPS đến giới thiệu tại cuộc thi. Trong lúc Ban Giám khảo ghé thăm gian hàng, phần trình diễn gặp sự cố: Tín hiệu định vị chưa truyền về ứng dụng điện thoại như dự kiến. Sau khi nghe giới thiệu, các thành viên Ban Giám khảo di chuyển sang khu vực khác.

Khi điện thoại nhận được tọa độ phản hồi, Linh và Phát quyết định đuổi theo, xin được trình diễn lại sản phẩm. Giữa không gian triển lãm đông người, hai học sinh tìm cách giải thích sự cố và mong có thêm cơ hội giới thiệu cách thức hoạt động của mô hình.

Sự cố tại Tokyo cho thấy khoảng cách giữa việc chuẩn bị một mô hình và trình diễn sản phẩm trong điều kiện thực tế. Với Linh và Phát, đó là một trải nghiệm cụ thể về những tình huống có thể phát sinh khi thử nghiệm, đồng thời cho thấy một ý tưởng kỹ thuật cần được kiểm tra và hoàn thiện qua nhiều lần thực hành.

Theo thông tin về thành tích của hai em, “Mũ bảo hiểm thông minh” đã giành Huy chương Vàng cùng Giải Đặc biệt Sakura tại JDIE 2024. Kết quả này là một dấu mốc đáng nhớ trong những năm học THCS, đồng thời mang đến cho Linh và Phát cơ hội trải nghiệm cách giới thiệu một ý tưởng kỹ thuật trước những người quan tâm đến sáng tạo.

Từ mô hình thử nghiệm đến bài học về sở hữu trí tuệ

Ý tưởng về chiếc mũ bắt đầu từ một câu hỏi gần gũi với đời sống: làm thế nào để người gặp tai nạn giao thông trên những tuyến đường vắng có thể được phát hiện và hỗ trợ kịp thời? Từ đó, Linh và Phát tìm hiểu cách kết hợp các linh kiện điện tử, cảm biến và hệ thống định vị để xây dựng mô hình thử nghiệm.

Quá trình thực hiện đòi hỏi các em phải lắp ráp, kiểm tra và điều chỉnh nhiều lần. Khi thiết bị chưa hoạt động như mong muốn, sơ đồ mạch và chương trình điều khiển cần được rà soát. Những kiến thức ở trường vì thế có thêm cơ hội được vận dụng vào một vấn đề cụ thể.

Dù vậy, từ mô hình có thể trình diễn đến một sản phẩm có khả năng ứng dụng trong thực tế vẫn là khoảng cách cần thời gian để kiểm chứng. Với thiết bị liên quan đến an toàn giao thông, các chức năng như phát hiện va chạm hay truyền thông tin định vị cần được đánh giá về độ chính xác, độ ổn định và khả năng hoạt động trong những điều kiện sử dụng khác nhau. Thành tích tại một cuộc thi không thay thế cho quá trình thử nghiệm và đánh giá này.

Trong quá trình nghiên cứu, hai học sinh có sự hướng dẫn của PGS.TS Phan Quốc Nguyên về giải pháp kỹ thuật và thử nghiệm. Thầy cũng hướng dẫn các em tìm hiểu thủ tục đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trước khi đưa sản phẩm tham gia cuộc thi.

Với những người mới tiếp cận nghiên cứu khoa học, đây là một khía cạnh đáng chú ý. Tạo ra mô hình là một việc; tìm hiểu cách xác lập quyền đối với kết quả sáng tạo lại là một bước khác. Người nghiên cứu cần biết hồ sơ đăng ký gồm những nội dung gì, yêu cầu bảo hộ được xác định ra sao và các thủ tục pháp lý được thực hiện như thế nào.

Theo thông báo số 128235/SHTT-SC.IP ngày 3/8/2026, Cục Sở hữu trí tuệ xác định đối tượng nêu trong đơn đăng ký giải pháp hữu ích “Mũ bảo hiểm thông minh”, số đơn 2-2024-00392, nộp ngày 02/7/2024, đáp ứng các điều kiện bảo hộ. Thông báo đồng thời yêu cầu người nộp đơn thực hiện các khoản phí, lệ phí để được cấp và duy trì hiệu lực năm thứ nhất của Bằng độc quyền giải pháp hữu ích với tổng số tiền được liệt kê là 650.000 đồng.

Theo nội dung thông báo, người nộp đơn phải hoàn thành nghĩa vụ tài chính trong thời hạn ba tháng kể từ ngày ký công văn để thực hiện thủ tục cấp văn bằng theo quy định. Như vậy, tại thời điểm ban hành thông báo, đây là kết quả thẩm định nội dung và bước tiếp theo trong quy trình xử lý đơn, chưa phải căn cứ để khẳng định văn bằng đã được cấp.

Đối với Linh và Phát, câu chuyện về chiếc mũ vì thế không chỉ gắn với việc thiết kế và thử nghiệm một mô hình. Các em còn có dịp tiếp cận một quy trình pháp lý cụ thể, qua đó hiểu thêm rằng kết quả nghiên cứu có thể cần được xem xét, hoàn thiện và bảo hộ theo những thủ tục nhất định.

Bên cạnh sự hướng dẫn về chuyên môn của PGS.TS Phan Quốc Nguyên, Linh và Phát còn nhận được sự hỗ trợ của cô Dung, giáo viên tiếng Anh Trường THCS Ngô Sĩ Liên, trong quá trình chuẩn bị bài thuyết trình tại cuộc thi ở Nhật Bản. Sự đồng hành của gia đình và các thầy cô cũng là điểm tựa để hai học sinh có cơ hội theo đuổi ý tưởng của mình.

“Sản phẩm này là kết quả từ sự hướng dẫn của thầy Nguyên, sự tận tụy của cô Dung, sự nhẫn nại của bố mẹ và sự cổ vũ của các thầy cô giáo”, Phương Linh chia sẻ.

Những trải nghiệm đầu tiên trên hành trình học tập

Từ khi còn học THCS đến lúc bước vào lớp 11, Linh và Phát vẫn đang ở giai đoạn tích lũy kiến thức, tìm hiểu những lĩnh vực mình quan tâm và xác định hướng đi cho tương lai. Những trải nghiệm với “Mũ bảo hiểm thông minh” là một phần trong quá trình ấy, bên cạnh việc học tập các môn học ở trường.

Đối với những ý tưởng kỹ thuật, kiến thức Toán học, Vật lý, Tin học và Ngoại ngữ có thể hỗ trợ việc tìm hiểu nguyên lý, lập trình, kiểm tra và trình bày sản phẩm. Tuy nhiên, một trải nghiệm nghiên cứu không nhất thiết phải dẫn đến việc phát triển thành sản phẩm thương mại hay tiếp tục theo đuổi cùng một đề tài trong nhiều năm. Điều quan trọng là người học có thêm cơ hội vận dụng kiến thức, nhận ra những vấn đề chưa giải quyết được và hiểu hơn về lĩnh vực mình đang tìm hiểu.

Câu chuyện của hai học sinh cũng gợi ra một vấn đề trong việc khuyến khích sáng tạo ở trường phổ thông: làm thế nào để học sinh được thử nghiệm ý tưởng trong điều kiện phù hợp, có người hướng dẫn và có cơ hội tiếp cận kiến thức thực tế? Các cuộc thi có thể tạo động lực ban đầu, nhưng quá trình học hỏi còn diễn ra trong những giờ thực hành, những lần điều chỉnh mô hình và cả khi người học nhận ra giới hạn của sản phẩm.

Với một thiết bị liên quan đến an toàn giao thông, việc đánh giá các chức năng kỹ thuật càng cần được thực hiện thận trọng. Một mô hình có thể thể hiện ý tưởng ban đầu, nhưng để sử dụng trong thực tế còn cần những bước kiểm chứng và hoàn thiện. Nhìn nhận rõ khoảng cách này cũng là cách để kết quả nghiên cứu của học sinh được đặt trong đúng bối cảnh.

Hai năm sau lần chạy theo Ban Giám khảo ở Tokyo, Linh và Phát có thêm một trải nghiệm khác khi hồ sơ đăng ký giải pháp hữu ích nhận được kết quả thẩm định nội dung. Những dấu mốc ấy không quyết định con đường học tập sau này của hai em, cũng không đặt ra yêu cầu rằng chiếc mũ phải trở thành một sản phẩm hoàn chỉnh mới có ý nghĩa.

Ở tuổi 17, điều đáng quý có lẽ là các em đã có cơ hội thử sức với một ý tưởng, gặp những tình huống không như dự kiến và từng bước tìm hiểu cách giải quyết vấn đề. Còn phía trước là việc học tập, tích lũy kiến thức và nhiều lựa chọn có thể thay đổi theo thời gian.

Một ý tưởng của tuổi học trò có thể tiếp tục được phát triển, cũng có thể trở thành trải nghiệm để người học bước sang một hướng đi khác. Dù thế nào, những gì đã trải qua vẫn có giá trị riêng: giúp các em hiểu thêm về cách vận dụng kiến thức, sự cần thiết của thử nghiệm và trách nhiệm khi đưa một ý tưởng ra khỏi phạm vi suy nghĩ ban đầu.