Mở cửa số - Giữ niềm tin

Bài đầu: Mở những cánh cửa số

Có những thay đổi diễn ra âm thầm đến mức con người chỉ nhận ra tầm vóc của nó khi nhìn lại cách mình đã sống trước đây. Một khoản tiền từng phải trực tiếp đến quầy giao dịch mới có thể chuyển đi, nay được thực hiện với vài thao tác trên điện thoại. Một thủ tục hành chính từng đòi hỏi nhiều lần đi lại có thể được thực hiện trên môi trường trực tuyến. Một người ở vùng xa có thể tiếp cận kho tri thức, dịch vụ và thông tin mà trước kia khoảng cách địa lý từng là rào cản đáng kể.

Những thay đổi ấy không đơn thuần là sự xuất hiện của thiết bị mới hay việc đưa một quy trình cũ lên nền tảng điện tử. Chúng đang làm thay đổi cách con người giao tiếp, sản xuất, kinh doanh, tiếp cận dịch vụ và tham gia đời sống xã hội. Công nghệ không còn đứng ngoài cuộc sống để hỗ trợ một vài công việc riêng lẻ; nó đang trở thành một phần của môi trường mà con người sống, làm việc và đưa ra những quyết định mỗi ngày.

Chuyển đổi số - không chỉ là thay đổi công cụ

Trong lịch sử phát triển, mỗi bước tiến lớn về công nghệ đều kéo theo những thay đổi sâu sắc về tổ chức sản xuất, quản trị xã hội và đời sống con người. Điểm khác biệt của chuyển đổi số hiện nay là tốc độ, phạm vi và mức độ thâm nhập của nó vào hầu hết các lĩnh vực. Dữ liệu trở thành nguồn lực quan trọng; khả năng kết nối tạo ra những mô hình hoạt động mới; trí tuệ nhân tạo và tự động hóa mở rộng năng lực xử lý thông tin, hỗ trợ ra quyết định và cung cấp dịch vụ.

Đối với Việt Nam, chuyển đổi số không phải lựa chọn mang tính thời điểm, mà là một hướng đi có ý nghĩa chiến lược trong quá trình phát triển đất nước. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22-12-2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã đặt vấn đề này trong tầm nhìn phát triển dài hạn, coi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực quan trọng để đất nước phát triển nhanh, bền vững trong giai đoạn mới.

Ý nghĩa của Nghị quyết không chỉ nằm ở việc khẳng định vai trò của công nghệ. Điều quan trọng hơn là yêu cầu tạo ra đột phá về tư duy, thể chế, hạ tầng, nhân lực và phương thức tổ chức thực hiện. Chuyển đổi số không thể thành công nếu chỉ có những nền tảng hiện đại, nhưng thiếu cơ chế vận hành phù hợp; không thể tạo ra giá trị bền vững nếu người sử dụng chưa được trang bị năng lực cần thiết; càng không thể được xem là thành công chỉ vì số lượng ứng dụng hay dịch vụ trực tuyến tăng lên.

Một dịch vụ số có ý nghĩa khi người dân thực sự sử dụng được, tiết kiệm được thời gian, chi phí và công sức. Một hệ thống quản trị số chỉ tạo ra giá trị khi dữ liệu được sử dụng có trách nhiệm, thông tin được bảo vệ và kết quả phục vụ người dân được cải thiện. Một nền kinh tế số phát triển lành mạnh phải đồng thời tạo ra cơ hội đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất và giảm thiểu những nguy cơ có thể làm tổn hại đến quyền lợi chính đáng của con người.

Điều đó đặt ra một yêu cầu quan trọng: Chuyển đổi số phải được nhìn nhận như quá trình thay đổi toàn diện, trong đó công nghệ là phương tiện, còn mục tiêu cuối cùng là nâng cao năng lực phát triển và chất lượng cuộc sống.

Trong lĩnh vực ngân hàng, sự thay đổi này thể hiện khá rõ. Các giao dịch chuyển tiền, thanh toán hóa đơn, mở và sử dụng tài khoản, tiếp cận nhiều dịch vụ tài chính đang ngày càng được thực hiện qua các kênh điện tử. Theo Ngân hàng Nhà nước, nhiều tổ chức tín dụng có tỷ lệ hơn 90% giao dịch được thực hiện qua kênh số; hơn 87% người trưởng thành Việt Nam có tài khoản ngân hàng. Những con số ấy cho thấy mức độ phổ biến ngày càng cao của dịch vụ tài chính số. Song, chúng cũng gợi ra một câu hỏi về trách nhiệm: Khi ngày càng nhiều giao dịch diễn ra trên môi trường trực tuyến, làm thế nào để sự thuận tiện không đi kèm những rủi ro vượt quá khả năng tự bảo vệ của người dùng?

Câu hỏi ấy không chỉ dành cho ngành Ngân hàng. Nó cũng hiện diện trong thương mại điện tử, giáo dục trực tuyến, dịch vụ công, y tế số và mọi lĩnh vực mà dữ liệu, danh tính hoặc tài sản của con người có thể được trao đổi qua mạng. Khi môi trường số trở thành một phần của đời sống thường ngày, an toàn số cũng phải trở thành một điều kiện cơ bản của phát triển.

Khi tiện ích đi cùng rủi ro

Khi một dịch vụ số được đưa vào sử dụng, điều người dân nhìn thấy trước tiên là sự thuận tiện. Nhưng điều quyết định họ có tiếp tục tin tưởng và sử dụng dịch vụ ấy hay không lại nằm ở những gì diễn ra phía sau màn hình: Dữ liệu có được bảo vệ, giao dịch có an toàn, thông tin có đáng tin cậy và quyền lợi có được tôn trọng hay không.

Công nghệ có thể giúp chúng ta rút ngắn thời gian, mở rộng kết nối và tạo ra những cơ hội phát triển mới. Nhưng công nghệ không tự mình quyết định đâu là giới hạn của trách nhiệm, đâu là sự thật cần bảo vệ và đâu là những giá trị không thể đánh đổi. Những lựa chọn ấy thuộc về con người, thuộc về cách các tổ chức vận hành và thuộc về chất lượng lãnh đạo trong một xã hội đang thay đổi nhanh chóng.

Nhưng một nghịch lý cũng xuất hiện ngay trong những tiện ích ấy: Càng nhiều hoạt động được thực hiện trên môi trường số, càng nhiều dữ liệu, tài sản và mối quan hệ xã hội được đặt vào không gian, mà con người không phải lúc nào cũng nhìn thấy đầy đủ. Một giao dịch có thể hoàn tất trong vài giây, nhưng người dùng có thể không biết mình đang tương tác với ai. Một thông tin có thể xuất hiện trên màn hình với hình ảnh, giọng nói và cách trình bày rất thuyết phục, nhưng những gì được nhìn thấy chưa chắc phản ánh sự thật. Một nền tảng giúp hàng triệu người kết nối cũng có thể trở thành công cụ để thông tin sai lệch lan truyền nhanh hơn khả năng kiểm chứng.

Không gian số không có ranh giới địa lý rõ ràng như môi trường vật lý. Một đối tượng có thể giả danh tổ chức cung cấp dịch vụ, gửi thông điệp đến hàng nghìn người và sử dụng nhiều phương thức khác nhau để che giấu danh tính. Một tài khoản có thể bị chiếm quyền kiểm soát; một trang thông tin giả có thể được thiết kế gần giống trang chính thức; một cuộc gọi hoặc đoạn ghi âm có thể khai thác tâm lý tin tưởng của người nghe.

Trong những tình huống như vậy, công nghệ không chỉ là phương tiện hỗ trợ con người, mà còn có thể bị biến thành công cụ để khai thác điểm yếu của con người. Các đối tượng lừa đảo không nhất thiết phải vượt qua mọi lớp bảo vệ kỹ thuật. Chúng có thể tìm cách khiến người dùng tự cung cấp thông tin, tự xác nhận giao dịch hoặc tự chuyển tiền vì tin rằng mình đang làm theo hướng dẫn hợp pháp.

Thủ đoạn vì thế thường bắt đầu bằng việc tạo ra cảm giác cấp bách. Người nhận được thông báo rằng tài khoản có vấn đề, hồ sơ cần xác minh, khoản lợi nhuận sắp hết hạn hoặc người thân đang gặp sự cố. Khi tâm lý lo lắng được kích hoạt, khả năng cân nhắc và kiểm chứng có thể suy giảm. Đối tượng xấu lợi dụng chính khoảng thời gian giữa lúc người dùng tiếp nhận thông tin và lúc họ kịp xác minh để thúc đẩy hành động.

Đáng lo ngại hơn, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và các công cụ tạo nội dung khiến việc giả mạo hình ảnh, giọng nói, văn bản trở nên tinh vi hơn. Một nội dung trông có vẻ chuyên nghiệp không đồng nghĩa với việc nó đáng tin cậy. Một lời nói nghe quen thuộc không đủ để xác nhận danh tính người gọi. Một tài khoản sử dụng tên và hình ảnh của cơ quan, tổ chức không có nghĩa đó là kênh thông tin chính thức.

Cánh cửa đã mở, ai sẽ bảo vệ niềm tin?

Cánh cửa số đã mở rộng. Vấn đề không còn chỉ là có thể bước qua cánh cửa ấy hay không, mà là chúng ta có đủ năng lực để bước qua một cách an toàn, có trách nhiệm và không để ai bị bỏ lại phía sau hay không. Bởi vậy, câu chuyện chuyển đổi số hôm nay không chỉ là câu chuyện làm thế nào để mở thêm những cánh cửa công nghệ. Vấn đề sâu xa hơn là làm thế nào để mỗi cánh cửa được mở ra đều dẫn đến cơ hội phát triển, chứ không trở thành lối đi cho gian lận, thao túng và sự suy giảm niềm tin. Công nghệ có thể mở cửa rất nhanh. Nhưng để con người bước qua cánh cửa ấy một cách an toàn, cần có năng lực quản trị, trách nhiệm xã hội và một nền tảng niềm tin đủ vững chắc.

Bởi cánh cửa số càng mở rộng, cơ hội càng lớn. Nhưng phía sau mỗi cánh cửa mới cũng có thể xuất hiện những khoảng trống mới. Đó là khoảng trống giữa công nghệ và nhận thức; khoảng trống giữa tốc độ và khả năng kiểm chứng; khoảng trống giữa sự tiện lợi và ý thức trách nhiệm… Nếu những khoảng trống ấy không được lấp đầy bằng công nghệ, quy trình và bản lĩnh của con người, chúng có thể trở thành nơi những rủi ro tìm đến. Và đôi khi, rủi ro bắt đầu từ chính điều quen thuộc nhất của thời đại số: Một cú chạm.

(Còn nữa)