Nâng cao kỹ năng tài chính, chủ động giao dịch số an toàn cho người trẻ

Chủ động bảo vệ tài sản trong môi trường số

Đối với các bạn trẻ, việc thanh toán bằng mã QR, chuyển khoản qua ứng dụng ngân hàng hay mua sắm trực tuyến đã trở thành những hoạt động quen thuộc. Tuy nhiên, sử dụng thành thạo công nghệ không đồng nghĩa với khả năng nhận diện và phòng tránh các thủ đoạn lừa đảo. Nhiều vụ việc lừa đảo đã xảy ra nhắm vào người trẻ đang gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh: Chỉ một lần chủ quan khi truy cập đường dẫn, cung cấp thông tin cá nhân hoặc chuyển tiền theo yêu cầu của người lạ cũng có thể dẫn đến thiệt hại tài chính.

Em Đặng Thu Trang (sinh viên năm thứ ba, Học viện Ngân hàng) cho biết: Em cũng đã nghe nhiều bạn bè chia sẻ và bản thân đã gặp các trường hợp lừa đảo dẫn dụ click vào các đường dẫn giả mạo hay giao dịch bất thường. Nhu cầu tìm việc làm thêm, săn học bổng, cải thiện thu nhập hoặc tìm kiếm cơ hội học tập của chúng em cũng có thể bị kẻ gian lợi dụng. Những lời mời gọi “việc nhẹ lương cao”, yêu cầu nộp phí trước khi nhận việc hay cơ hội kiếm tiền hấp dẫn thường được thiết kế để đánh vào tâm lý muốn có thu nhập trang trải cuộc sống, khiến các bạn sinh viên dễ đưa ra quyết định khi chưa kịp kiểm chứng.

Những vụ việc như vậy cho thấy rủi ro tài chính trên không gian số không chỉ nằm ở việc mất quyền kiểm soát tài khoản. Khi bị đe dọa, tạo áp lực hoặc dẫn dắt bằng những câu chuyện được dựng lên có chủ đích, các bạn trẻ có thể mất khả năng đánh giá tình huống và đưa ra quyết định thiếu tỉnh táo.

Vì vậy, nâng cao kỹ năng tài chính cho người trẻ cần vượt ra ngoài việc hướng dẫn sử dụng ứng dụng ngân hàng hay các phương thức thanh toán không dùng tiền mặt. Điều quan trọng là hình thành khả năng quản lý tiền bạc, đánh giá độ tin cậy của thông tin, nhận diện dấu hiệu bất thường và biết cách xử lý khi phát sinh rủi ro. Đây cũng là cơ sở để người trẻ nâng cao khả năng sử dụng công nghệ an toàn, thay vì chỉ dựa vào sự thành thạo các thao tác trên thiết bị điện thoại thông minh.

Trang bị kỹ năng, hình thành thói quen giao dịch an toàn

Phát biểu tại tọa đàm “Chạm số - Sống xanh” trao đổi cùng sinh viên về thanh toán số, kỹ năng tài chính và an toàn giao dịch, PGS.TS Phan Trần Trung Dũng, Phó trưởng Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Ngoại thương cho biết, mã QR giúp giao dịch nhanh chóng, thuận tiện nhưng cũng có thể tạo kẽ hở để tội phạm lợi dụng. Các đối tượng lừa đảo có thể dán đè mã QR giả tại điểm bán hàng hoặc gửi đường dẫn độc hại, dẫn dụ người dùng truy cập trang web giả mạo nhằm đánh cắp thông tin cá nhân và chiếm đoạt tài sản.

Theo PGS.TS Phan Trần Trung Dũng, một trong những nguyên tắc quan trọng để bảo đảm an toàn giao dịch là “chậm lại một chút”. Trước khi quét mã, truy cập đường dẫn, cung cấp thông tin hay chuyển tiền, người dùng cần kiểm tra nguồn gửi, thông tin người nhận và mục đích giao dịch. Với những yêu cầu bất thường, cần dừng lại để xác minh qua kênh chính thức, thay vì hành động ngay theo hướng dẫn của đối tượng.

Chuyên gia cũng nhấn mạnh hai yếu tố “tỉnh táo” và “cẩn trọng” khi tham gia các giao dịch số. Những thông tin tưởng như vô hại có thể bị thu thập, kết hợp để tạo dựng những câu chuyện có vẻ đáng tin, từ đó từng bước thao túng nạn nhân. Vì vậy, việc chủ động xác minh trước khi quyết định có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa lừa đảo.

Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu, chuyên gia tội phạm học, thành viên Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia cho rằng, người trẻ phải đối mặt với nhiều nguy cơ do thiếu trải nghiệm sống, trong khi vẫn chịu áp lực về học phí, tiền thuê nhà, mua sắm và các nhu cầu cá nhân.

Thượng tá Đào Trung Hiếu nhận định: “Thách thức lớn nhất chính là đặc điểm lứa tuổi trẻ, các em thiếu trải nghiệm sống, kinh nghiệm sống chưa tích lũy, trong khi việc cập nhật công nghệ lại rất thành thạo, đồng thời đứng trước áp lực về tài chính như học phí, tiền trọ, mua sắm… Những yếu tố đó làm gia tăng nguy cơ, thách thức đối với an ninh, an toàn tài chính của sinh viên”.

Theo Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu, tội phạm công nghệ cao thường khai thác những đặc điểm tâm lý như nỗi sợ hãi, niềm hy vọng, lòng tin và nhu cầu khẳng định bản thân. Do đó, nếu chỉ ứng phó với từng thủ đoạn cụ thể, người dùng khó theo kịp sự biến đổi liên tục của các kịch bản lừa đảo.

Chuyên gia lưu ý ba dấu hiệu cần cảnh giác gồm thông tin gây sốc, đánh mạnh vào cảm xúc; tạo áp lực buộc nạn nhân phải hành động ngay; và yêu cầu giữ bí mật, không trao đổi với người khác dưới danh nghĩa “bí mật điều tra”. Khi gặp những tình huống này, người dùng cần dừng lại, kiểm chứng thông tin và tìm kiếm sự hỗ trợ trước khi thực hiện bất kỳ giao dịch nào.

Trong trường hợp nghi ngờ bị lừa đảo hoặc đã cung cấp thông tin cho đối tượng đáng ngờ, người dùng cần nhanh chóng liên hệ ngân hàng qua kênh chính thức để đề nghị hỗ trợ bảo vệ tài khoản, đồng thời lưu giữ tin nhắn, số điện thoại, đường dẫn và chứng từ giao dịch để phục vụ việc trình báo cơ quan chức năng.

Từ những phân tích trên, có thể thấy an toàn tài chính trong môi trường số không chỉ phụ thuộc vào công nghệ bảo mật mà còn gắn với kiến thức, thói quen và khả năng tự bảo vệ của mỗi người. Các bạn trẻ cũng cần chủ động trang bị kỹ năng quản lý thu chi, bảo vệ thông tin cá nhân, đánh giá các lời mời gọi liên quan đến tiền bạc và kiểm tra kỹ trước khi giao dịch. Khi gặp tình huống bất thường, việc bình tĩnh dừng lại, xác minh qua kênh chính thức và trao đổi với người đáng tin cậy sẽ giúp hạn chế nguy cơ bị thao túng.

Công nghệ có thể liên tục thay đổi, kéo theo những thủ đoạn lừa đảo ngày càng tinh vi. Bởi vậy, nâng cao kỹ năng tài chính và xây dựng thói quen giao dịch an toàn cần được xem là yêu cầu thiết yếu, giúp giới trẻ tận dụng lợi ích của công nghệ mà không đánh đổi sự an toàn của bản thân và tài sản.