Hà Nội trước cơ hội tái thiết lịch sử - Từ Seoul đến Barcelona: Năm cách đánh thức nguồn lực đô thị

Một đô thị có thể phát triển nhanh nhưng vẫn để lại những khoảng trống trong cấu trúc của mình: dòng sông bị ngăn cách với khu dân cư, khu công nghiệp cũ nằm giữa những khu vực có giá trị cao, đường phố dành quá nhiều diện tích cho phương tiện cơ giới. Khi những hạn chế ấy ngày càng rõ, tái thiết trở thành cơ hội để thành phố điều chỉnh hướng phát triển, cải thiện môi trường sống và khai thác tốt hơn nguồn lực sẵn có.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không có một công thức chung. Mỗi thành phố bắt đầu từ những vấn đề khác nhau, nhưng đều phải giải quyết bài toán cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế, chất lượng môi trường và lợi ích cộng đồng.

Suối Cheonggyecheon từng bị phủ kín trong quá trình đô thị hóa Seoul. Phía trên dòng suối là tuyến đường trên cao, còn khu vực xung quanh phát triển thành một trung tâm thương mại sầm uất. Công trình giao thông từng đáp ứng nhu cầu đi lại của thành phố, nhưng theo thời gian, những hạn chế về môi trường và chất lượng không gian đô thị ngày càng bộc lộ.

Năm 2003, Seoul bắt đầu dự án khôi phục Cheonggyecheon, tháo dỡ tuyến đường trên cao và mở lại dòng suối. Công trình hoàn thành năm 2005, tạo ra một không gian đi bộ, nghỉ ngơi và sinh hoạt cộng đồng ngay giữa trung tâm thành phố.

Đây không đơn thuần là dự án cải tạo cảnh quan. Chính quyền phải giải quyết bài toán tổ chức lại giao thông, điều chỉnh mạng lưới xe buýt và xử lý những lo ngại của doanh nghiệp, hộ kinh doanh trong khu vực. Nếu chỉ tháo dỡ tuyến đường mà không có phương án thay thế, sức ép giao thông có thể chuyển sang các tuyến phố lân cận.

Sau khi hoàn thành, Cheonggyecheon trở thành một không gian công cộng khác biệt giữa khu vực đô thị dày đặc. Người dân có thêm nơi đi bộ, nghỉ ngơi và gặp gỡ, trong khi dòng nước và cảnh quan góp phần cải thiện diện mạo trung tâm Seoul.

Điều đáng chú ý là thành phố đã xem xét lại một công trình từng được coi là thiết yếu. Thay vì tiếp tục mở rộng hạ tầng phục vụ xe cơ giới, Seoul lựa chọn trả lại một phần không gian cho thiên nhiên và con người.

Tuy nhiên, việc khôi phục dòng suối không chấm dứt mọi vấn đề. Chất lượng nước, cảnh quan và các tiện ích cần được duy trì thường xuyên; sức hấp dẫn mới của khu vực cũng có thể tác động đến giá thuê mặt bằng, hoạt động kinh doanh. Bởi vậy, hiệu quả tái thiết cần được đánh giá cả trong quá trình vận hành, chứ không chỉ qua diện mạo sau khi công trình hoàn thành.

Sông Singapore từng là đầu mối thương mại quan trọng của đảo quốc. Dọc hai bờ tập trung bến hàng, kho bãi và các hoạt động vận tải đường thủy. Nhưng quá trình phát triển cũng khiến dòng sông bị ô nhiễm, làm suy giảm chất lượng môi trường, sức hấp dẫn của khu vực ven bờ.

Năm 1977, Singapore triển khai chương trình làm sạch sông Singapore và vùng phụ cận, với mục tiêu hoàn thành trong khoảng một thập niên. Công việc không chỉ là thu gom rác hay xử lý nước, mà còn bao gồm: Kiểm soát nguồn gây ô nhiễm, cải thiện hệ thống vệ sinh, sắp xếp lại hoạt động kinh doanh và di dời một số cơ sở, hộ dân.

Đây là bước đi mang tính quyết định. Chất lượng dòng sông không thể cải thiện bền vững nếu những nguồn gây ô nhiễm vẫn tồn tại dọc hai bờ và trong khu vực lân cận. Vì vậy, phục hồi môi trường phải đi cùng quy hoạch, đầu tư hạ tầng và chính sách đối với những người chịu tác động.

Sau quá trình làm sạch, các khu vực ven sông như: Boat Quay, Clarke Quay và Robertson Quay từng bước chuyển đổi sang các hoạt động dịch vụ, ẩm thực, giải trí và du lịch. Những công trình gắn với lịch sử thương mại được khai thác theo chức năng mới, tạo nên bản sắc riêng thay vì bị thay thế hoàn toàn bằng các công trình hiện đại.

Trình tự thực hiện là kinh nghiệm đáng chú ý: Cải thiện môi trường và hạ tầng trước, sau đó mới khai thác mạnh hơn giá trị thương mại. Nếu chỉ tập trung phát triển dịch vụ khi chất lượng môi trường chưa được giải quyết, diện mạo mới khó tạo ra sức sống lâu dài.

Singapore cho thấy, tái thiết không kết thúc khi công trình hoàn thành. Các khu vực ven bờ vẫn cần được duy tu, kiểm soát hoạt động kinh doanh và bảo đảm không gian công cộng phục vụ cư dân. Một bờ sông có nhiều nhà hàng, khách sạn chưa chắc đã là không gian công cộng tốt nếu người dân khó tiếp cận hoặc lối đi bị hoạt động thương mại lấn át.

Bài học từ Singapore vì thế không chỉ là làm sạch một dòng sông, mà còn là phối hợp nhiều chính sách để biến phục hồi môi trường thành nền tảng cho phát triển đô thị.

Khi hoạt động sản xuất và vận tải thay đổi, London có nhiều khu công nghiệp, kho hàng và hạ tầng đường sắt không còn phù hợp với chức năng ban đầu. Những khu đất rộng gần trung tâm trở thành nguồn lực quan trọng cho tái thiết, nhưng cũng đặt ra thách thức về hạ tầng cũ, môi trường và sự gắn bó của cộng đồng dân cư.

King’s Cross là một ví dụ về chuyển đổi khu vực đường sắt và công nghiệp cũ thành khu đô thị đa chức năng. Nhà ở, văn phòng, cơ sở giáo dục, thương mại và không gian văn hóa được phát triển cùng các quảng trường công cộng. Một số công trình lịch sử được giữ lại hoặc chuyển đổi công năng, tạo mối liên hệ giữa diện mạo mới và quá khứ công nghiệp.

Cách làm này đòi hỏi quy hoạch vượt ra ngoài ranh giới từng dự án bất động sản. Một khu đất mới chỉ có thể hòa nhập với thành phố khi được kết nối bằng giao thông công cộng, đường phố, lối đi bộ và không gian mở. Các tòa nhà riêng lẻ có thể tạo ra giá trị kinh tế, nhưng chính mạng lưới kết nối mới giúp hình thành đời sống đô thị.

Quá trình tái thiết cũng cần được triển khai theo nhiều giai đoạn. Hạ tầng, công trình cũ, tiện ích công cộng và các chức năng mới phải được tổ chức đồng bộ. Nếu chỉ tập trung xây dựng nhanh và khai thác bất động sản, khu vực có thể hiện đại về hình thức nhưng thiếu sức sống cộng đồng.

Một điểm quan trọng khác là cách ứng xử với di sản. Không phải công trình cũ nào cũng cần giữ nguyên trạng, nhưng việc bảo tồn hay thay thế cần dựa trên giá trị lịch sử, kiến trúc và khả năng sử dụng. Những dấu tích công nghiệp, nếu được khai thác hợp lý, có thể tạo nên bản sắc mà các khu đô thị xây mới khó có được.

Tuy nhiên, sự hấp dẫn của các khu vực tái thiết cũng có thể đẩy giá nhà và chi phí thuê mặt bằng lên cao, gây sức ép đối với cư dân và hộ kinh doanh hiện hữu. Điều này đặt ra yêu cầu kết hợp phát triển bất động sản với chính sách nhà ở, dịch vụ công và bảo đảm khả năng tiếp cận không gian công cộng.

Kinh nghiệm London cho thấy, tái thiết không nên chỉ được nhìn như cơ hội khai thác quỹ đất. Đó còn là quá trình tái kết nối những khu vực từng phục vụ sản xuất với cấu trúc đô thị, tìm cách lưu lại ký ức lịch sử trong không gian hiện đại.

Sông Seine góp phần định hình bản sắc Paris, nhưng trong thời gian dài, một số đoạn bờ sông bị chi phối bởi giao thông cơ giới. Người đi bộ có thể nhìn thấy mặt nước nhưng không phải lúc nào cũng dễ dàng tiếp cận hoặc sử dụng không gian ven sông.

Paris từng bước điều chỉnh cách tổ chức khu vực ven sông Seine, mở rộng không gian dành cho người đi bộ và hoạt động ngoài trời, phát triển mạng lưới xe đạp. Việc chuyển đổi một số tuyến đường ven sông thành không gian công cộng thể hiện sự thay đổi trong thứ tự ưu tiên: đường phố không chỉ phục vụ phương tiện di chuyển mà còn phải đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của con người.

Thay đổi này không đơn giản là đóng đường để mở lối đi bộ, mà đòi hỏi tổ chức lại giao thông trên toàn khu vực, kết nối với vận tải công cộng và bảo đảm lối tiếp cận từ các khu dân cư. Một đoạn bờ sông đẹp nhưng bị ngắt quãng bởi những nút giao khó qua lại sẽ khó phát huy đầy đủ giá trị.

Paris cũng cho thấy không gian công cộng cần được xem là một phần của hạ tầng đô thị. Đường đi bộ, cây xanh, chỗ nghỉ chân và lối tiếp cận mặt nước không tạo doanh thu trực tiếp như công trình thương mại, nhưng đóng góp vào sức khỏe cộng đồng, giao tiếp xã hội và chất lượng sống.

Việc hạn chế phương tiện cơ giới có thể ảnh hưởng đến hành trình đi lại, hoạt động giao nhận hàng hóa và kinh doanh. Vì vậy, những thay đổi cần được đặt trong tổng thể giao thông, có đánh giá tác động, điều chỉnh theo thực tế.

Bài học từ Paris nằm ở việc đặt khả năng tiếp cận của người dân vào trung tâm quy hoạch. Tái thiết không nhất thiết phải bắt đầu bằng những công trình đồ sộ, đôi khi việc mở thêm lối xuống bờ sông, kết nối các tuyến đi bộ, dành thêm không gian cho hoạt động cộng đồng cũng có thể làm thay đổi đáng kể trải nghiệm đô thị.

Barcelona đã có bước chuyển đáng kể trong quá trình chỉnh trang khu vực ven biển gắn với Olympic năm 1992. Trước đó, hạ tầng và hoạt động công nghiệp khiến nhiều khu vực bị ngăn cách bởi mặt nước. Quá trình tái tổ chức đã mở thêm bãi biển, lối đi bộ và không gian sinh hoạt công cộng, đưa bờ biển gần hơn với đời sống thành phố.

Trong những năm gần đây, Barcelona tiếp tục thử nghiệm mô hình superblocks — các cụm phố được tổ chức lại để hạn chế giao thông xuyên qua bên trong, dành thêm không gian cho người đi bộ, cây xanh và sinh hoạt cộng đồng. Thay vì giải tỏa quy mô lớn, thành phố có thể bắt đầu bằng việc điều chỉnh lưu thông, thiết kế lại nút giao, bổ sung tiện ích công cộng.

Điểm đáng chú ý là cách làm này tác động trực tiếp đến đời sống thường ngày. Đường phố không còn chỉ là nơi phương tiện đi qua, mà có thể trở thành không gian để trẻ em vui chơi, người cao tuổi nghỉ ngơi và cư dân gặp gỡ. Khi các khu vực được kết nối thành mạng lưới, lợi ích không chỉ nằm ở một quảng trường hay một tuyến phố riêng lẻ, mà còn lan tỏa ra toàn khu dân cư.

Tuy nhiên, giảm không gian dành cho xe cơ giới không tự động tạo ra một khu phố đáng sống. Thành phố vẫn phải giải quyết nhu cầu đi lại, giao nhận hàng hóa, tiếp cận của người khuyết tật và hoạt động kinh doanh. Việc tham vấn cư dân, đánh giá tác động và điều chỉnh theo đặc điểm từng khu vực là điều cần thiết.

Barcelona cũng đối mặt với sức ép về giá bất động sản khi chất lượng môi trường sống được cải thiện. Nếu thiếu chính sách nhà ở và quản lý phù hợp, những người dân vốn được kỳ vọng hưởng lợi từ không gian công cộng mới có thể chịu áp lực chi phí sinh hoạt tăng lên.

Barcelona cho thấy, những thay đổi ở cấp độ đường phố, nếu được kết nối thành mạng lưới và duy trì nhất quán, có thể tạo ra chuyển biến lớn mà không nhất thiết phải dựa vào các dự án xây dựng quy mô lớn.

Nội dung: Huy Anh | Đồ họa: Đức Hà