Tiếp nối bản sắc Hà Nội

Để người trẻ hiểu, yêu và tiếp nối những giá trị của Thủ đô, cần đưa tri thức Hà Nội từ trang sách vào thực tiễn, gắn với trải nghiệm và những nhu cầu của đời sống đương đại. Phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã ghi lại ý kiến của các chuyên gia, nhà giáo và người trẻ về vấn đề này.

ThS Phạm Vũ Lộc, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam:
Nhận diện bản sắc Hà Nội qua hành trình trải nghiệm

Sinh ra, lớn lên và thực hành các tập tục, lối sống như một thói quen tự nhiên, chúng ta ít khi tự đặt câu hỏi hay ý thức sâu sắc về những giá trị ấy. Chỉ khi bước ra ngoài, đứng trước một nền văn hóa khác, chứng kiến cách họ sống, tư duy và hành động khác biệt, chúng ta mới thực sự trải qua quá trình “tái nhận thức” - tức là sự tự đối chiếu để nhìn lại chính mình, nhận diện rõ hơn những gì làm nên bản sắc của bản thân. Từ đó, chúng ta hiểu sâu sắc hơn giá trị của văn hóa Việt Nam nói chung, văn hóa Hà Nội nói riêng. Sự giao lưu, tiếp xúc với thế giới càng rộng mở, khả năng định vị bản sắc cá nhân và dân tộc càng rõ nét.

Quá trình tái nhận thức này không chỉ diễn ra ở quy mô quốc tế mà ngay trong nội bộ đất nước, thông qua sự di chuyển và trải nghiệm giữa các vùng miền. Sách, báo chỉ có thể phản ánh một phần diện mạo. Chỉ khi trực tiếp đến các địa phương, lắng nghe những chất giọng khác nhau và hòa mình vào nhịp sống thực tế, chúng ta mới cảm nhận đầy đủ sự đa dạng của đất nước, đồng thời thấy rõ những nét riêng trong nếp sống và văn hóa Hà Nội.

Mỗi năm, khi có dịp dịch chuyển qua các vùng miền, sự so sánh, đối chiếu trong tôi lập tức hiện ra rõ rệt. Sự chuyển dịch không gian ấy gợi nhớ và làm nổi bật trong tôi nét đặc trưng của không gian làng xã, kiến trúc đình, chùa Bắc Bộ, cũng như nét đẹp văn hóa, di sản Hà Nội.

Chính sự khác biệt cũng giúp tôi nhận ra sợi dây liên kết bền chặt của cộng đồng và đặt ra câu hỏi: Vì sao cùng trên một dải đất, mỗi nơi lại có những cách biểu hiện văn hóa riêng? Nhìn nhận song song điểm chung (tính đồng nhất dân tộc) và điểm khác biệt (tính đa dạng địa phương) chính là chìa khóa để hiểu sâu sắc hơn về lịch sử, con người và bản sắc dân tộc.

Tuy nhiên, để nhận diện và so sánh văn hóa một cách chuẩn xác, mỗi người không chỉ dừng lại ở việc tự tìm hiểu, mà rất cần được trang bị nền tảng tri thức bài bản thông qua việc học tập và nghiên cứu một cách rộng rãi, có hệ thống, mà Hà Nội học là một ví dụ.

Cô giáo Nguyễn Thị Thập, Phó Hiệu trưởng Trường TH&THCS Hải Bối, xã Vĩnh Thanh, Hà Nội:
Khơi dậy tình yêu Hà Nội từ di sản ngay tại địa phương

Thực hiện Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 và Kế hoạch số 274/KH-UBND của UBND thành phố Hà Nội, nội dung Giáo dục địa phương đã trở thành bắt buộc với 35 tiết/năm học, gồm 6 mạch kiến thức: Lịch sử, văn hóa, làng nghề, địa lý, văn hóa ứng xử và di sản phi vật thể.

Để nội dung không khô cứng, nhà trường định hướng giáo viên cụ thể hóa kiến thức theo hướng gần gũi nhất. Khi dạy lịch sử Hà Nội, thầy cô liên hệ trực tiếp với Di tích Quán cơm cụ Tấc bên cây gạo chợ Bỏi hay các đình, chùa cổ ngay trên địa bàn, giúp học sinh nhận ra giá trị di sản hiện diện trong chính không gian sống hằng ngày. Bên cạnh lịch sử và địa lý, nội dung này còn được kết nối linh hoạt với ngữ văn, âm nhạc, mỹ thuật, giáo dục công dân qua các món ăn, bài hát, tranh vẽ.

Đồng thời, nhà trường đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá theo hướng mở: Giao bài tập dự án, khuyến khích học sinh tự quay video hoặc thực hiện các sản phẩm ngắn giới thiệu về di tích, nét đẹp văn hóa quê hương cùng gia đình. Chỉ khi thực sự hiểu về lịch sử, địa lý và văn hóa quê hương, học sinh mới hình thành tình yêu Hà Nội một cách tự nhiên, sâu sắc. Đó là nền tảng để các em có ý thức bảo tồn, phát triển mà không làm mất đi bản sắc Thủ đô, bởi di sản chỉ có thể sống bền vững khi thế hệ trẻ nhận thấy đó là một phần không thể tách rời của chính mình và cộng đồng.

Tất nhiên, không thể kêu gọi học sinh “hãy yêu Hà Nội” bằng lý thuyết suông. Tôi rất kỳ vọng vào việc số hóa di sản, nhưng số hóa thôi chưa đủ; điều cốt lõi là phải kết nối và chia sẻ nguồn dữ liệu ấy tới các nhà trường. Nếu có một kho tư liệu mở được chuẩn hóa về di tích, làng nghề, giáo viên có thể khai thác trực tiếp trong mỗi giờ học mà không mất thời gian tìm kiếm. Quan trọng hơn, học sinh sẽ có cơ hội quan sát, khám phá di sản một cách trực quan ngay tại lớp. Đưa học liệu đến gần nhà trường chính là cách biến những giá trị tưởng như xa xôi trở nên gần gũi, khơi dậy ở các em tình yêu và ý thức trách nhiệm với Thủ đô.

Anh Bùi Văn Nam, cựu sinh viên Đại học Thủ đô Hà Nội:
Biến tri thức Hà Nội học thành lợi thế nghề nghiệp

Là cựu sinh viên ngành Quản trị Dịch vụ Du lịch và Lữ hành, học phần Hà Nội học đã mang lại cho tôi lợi thế cạnh tranh vượt trội khi bước vào thực tế nghề nghiệp. Môn học không dừng ở lý thuyết khô khan mà gắn liền với các chuyến thực địa giàu cảm xúc. Kỷ niệm tôi nhớ mãi là buổi học ngay tại Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nơi kiến thức chuyên sâu từ giảng viên trở thành “tư liệu sống” vô giá, giúp tôi thực sự chạm vào chiều sâu lịch sử thay vì chỉ học thuộc các mốc thời gian.

Nhờ nền tảng ấy, khi Văn Miếu phối hợp tổ chức chương trình “Một đêm hóa sĩ tử cùng Samsung Galaxy AI” (tháng 4-2025), tôi đã vận dụng hiệu quả kiến thức để giới thiệu nét đẹp di sản tới du khách bằng ngôn ngữ truyền thông hiện đại. Đây cũng là bước đệm giúp tôi tự tin dẫn dắt các đoàn khách tham quan, thuyết minh trọn vẹn về nét văn hóa đặc sắc tại Văn Miếu nói riêng, Thủ đô Hà Nội nói chung.

Dưới góc nhìn của một người trẻ đang trực tiếp làm nghề, tôi nhận thấy thế hệ trẻ ngày nay không hề thờ ơ với quá khứ. Ngược lại, chúng tôi luôn khát khao tìm kiếm sự kết nối giữa di sản truyền thống và hơi thở thời đại. Khi được trang bị một nền tảng văn hóa vững chắc, người trẻ không chỉ dừng ở lòng tự hào cảm tính mà hoàn toàn có đủ năng lực biến di sản thành chất liệu sáng tạo.

Tri thức Hà Nội học có thể chuyển hóa linh hoạt thành giải pháp làm nghề thực tế trong nhiều lĩnh vực: Phát triển du lịch trải nghiệm, thiết kế tour di sản, sáng tạo nội dung số trên các nền tảng truyền thông, ứng dụng công nghệ hiện đại để “làm mới” câu chuyện lịch sử.

Từ trải nghiệm cá nhân, tôi kỳ vọng môn Hà Nội học sẽ được mở rộng đối tượng tiếp cận sớm hơn, ngay từ bậc THPT, qua các hoạt động thực địa, dự án di sản thay vì lý thuyết thuần túy, để giúp các bạn thêm hiểu, tự hào về nơi mình sinh ra và lớn lên.