Nữ đạo diễn Lê Hải Yến: Trong phát triển công nghiệp văn hóa, bản sắc dân tộc phải là cốt lõi, nền tảng.

Là người say mê lịch sử, văn hóa truyền thống dân tộc, đạo diễn Lê Hải Yến luôn trăn trở với việc thực hiện những chương trình tôn vinh vẻ đẹp văn hóa Việt Nam.

- Là Tổng đạo diễn kiêm tác giả kịch bản "Xòe Thái - Trọn một vòng yêu", vì sao chị lựa chọn cảm hứng từ kiệt tác truyện thơ dân gian "Xống chụ xon xao" để khai mở những khía cạnh văn hóa Thái trong chương trình nghệ thuật khai mạc?

- Tôi đặc biệt yêu thích truyện thơ Xống chụ xon xao của dân tộc Thái - một tác phẩm được mệnh danh là “Truyện Kiều của người Thái”. Bên cạnh giá trị nổi bật về nội dung, kể về một mối tình phải trải qua biết bao trắc trở, đắng cay để cuối cùng đi đến ngày đoàn tụ, truyện thơ còn được xem như một tấm gương phản chiếu chân thực và sinh động đời sống, phong tục, tập quán của người Thái xưa.

Tác phẩm tái hiện phong phú cả đời sống vật chất lẫn tinh thần của cộng đồng người Thái, từ những phong tục, lễ nghi như tục ở rể, cưới hỏi đến các công việc truyền thống như dệt vải, thêu thùa, đi nương, làm ruộng… đồng thời khắc họa sâu sắc tâm hồn, tình cảm và cách ứng xử của con người trong cộng đồng.

Chúng ta từng thấy nhiều câu chuyện về những người phụ nữ Việt Nam thủy chung chờ đợi hy sinh vì tình yêu, nhưng hiếm khi bắt gặp trong văn học câu chuyện về một người đàn ông bao dung, cao thượng, thủy chung một lòng và sẵn sàng làm tất cả vì người mình yêu, không tiếc gì bản thân như trong Xống chụ xon xao.

Chính vì thế, Xống chụ xon xao không chỉ là một tác phẩm văn học có giá trị nghệ thuật đặc sắc mà còn được xem như một phần hồn cốt trong đời sống tinh thần của người Thái.

Sức hấp dẫn của tác phẩm, từ câu chuyện tình yêu cao đẹp đến những vẻ đẹp văn hóa đặc sắc của người Thái, đã thôi thúc tôi đi sâu khám phá và chuyển tải những giá trị ấy bằng tất cả sự trân trọng, với mong muốn tôn vinh, gìn giữ và lan tỏa vẻ đẹp con người, văn hóa và niềm tự hào về bản sắc Thái.

Tuy nhiên, dưới góc độ dàn dựng lễ hội, tôi không đưa nguyên tác phẩm lên sân khấu, mà chỉ lấy cảm hứng từ mỹ cảm tình yêu trong câu chuyện. Đó là quan niệm rằng tình yêu muốn trọn vẹn, phải trải qua thử thách, nhưng không chỉ dừng lại ở thử thách mà còn cần được cộng đồng công nhận. Bởi nếu chỉ có hai người yêu nhau nhưng tình yêu ấy đi ngược lại đạo đức, truyền thống và không được cộng đồng công nhận thì cũng khó có thể gọi là trọn vẹn, hạnh phúc.

Đó cũng là lý do chương trình nghệ thuật khai mạc mang tên Trọn một vòng yêu. “Vòng yêu” ở đây chính là vòng tay nối những vòng tay, là vòng xòe, là vòng tay cộng đồng, tượng trưng cho sự trọn nghĩa, trọn vẹn.

Tôi hy vọng rằng, qua câu chuyện này, mình có thể góp một tiếng nói nhỏ bé đến các bạn trẻ người dân tộc Thái hôm nay, để các bạn thêm hiểu, thêm yêu tinh hoa văn học dân gian và những tác phẩm như Xống chụ xon xao, cũng như vẻ đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc mình; từ đó, khuyến khích các bạn chung tay gìn giữ và phát huy những giá trị ấy.

- Chương trình khai mạc được giới thiệu là dàn dựng công phu, giàu bản sắc và ứng dụng công nghệ sân khấu hiện đại. Chị đã kết hợp các yếu tố truyền thống với công nghệ như thế nào để vừa tạo sức hấp dẫn cho chương trình, vừa giữ được chiều sâu văn hóa?

- Trên sân khấu, có những thứ là đạo cụ thật, có những thứ cần đến sự hỗ trợ của công nghệ, mà cụ thể ở đây, tôi sử dụng 24 máy chiếu 3D mapping công suất lớn để biến hơn 3000 mét vuông sân vận động thành một bản Mường. Tuy nhiên, nguyên tắc của tôi là dù công nghệ có hiện đại, tối tân đến mấy thì cũng chỉ đóng vai trò hỗ trợ cho câu chuyện văn hóa.

Tôi cho rằng, cốt lõi của những chương trình mang yếu tố văn hóa, tôn vinh văn hóa dân tộc vẫn phải là văn hóa, chứ không phải tạo ra sự khác biệt chỉ bằng công nghệ. Công nghệ chỉ nhằm giúp văn hóa thăng hoa.

Vì vậy, với Xòe Thái - Trọn một vòng yêu, đến 90% đạo cụ tôi sử dụng trên sân khấu là đồ thật. Chẳng hạn, trong cảnh chợ phiên, khán giả sẽ thấy một phiên chợ thực sự. Cái “thật” ấy chính là yếu tố tạo sức hấp dẫn đối với du khách. Tôi muốn tạo ra cảm xúc để mọi người có cảm giác như đang sống trong không gian văn hóa ấy, chứ không đơn thuần là xem một câu chuyện được sân khấu hóa.

- Chị đã đảm nhận vai trò Tổng đạo diễn nhiều lễ hội gắn với lịch sử và văn hóa truyền thống. Với mỗi chương trình, chị đặt ra những nguyên tắc gì để vừa bảo đảm tính chính xác, vừa khai thác được chiều sâu văn hóa bản địa?

- Tôi may mắn được giao nhiệm vụ Tổng đạo diễn nhiều lễ hội. Gần đây có Lễ đón nhận bằng UNESCO ghi danh nghệ thuật Xòe Thái năm 2022; Lễ hội Sông nước Thành phố Hồ Chí Minh mùa 1 năm 2023 và mùa 2 năm 2024; Festival Ninh Bình lần thứ III năm 2024; Lễ hội Đàn Kính Thiên năm 2026…

Khi thực hiện các chương trình, tôi có một nguyên tắc: trước khi làm hay, phải làm đúng. Vì vậy, ở mỗi chương trình, tôi đều dành rất nhiều thời gian nghiên cứu lịch sử, văn hóa của địa phương nơi mình được giao trọng trách tổ chức lễ hội. Đồng thời, tôi tìm đến sự hỗ trợ của các cố vấn là nhà sử học, chuyên gia văn hóa, nghệ nhân dân gian…

Với Lễ hội Mường Lò, tôi nhận được sự hỗ trợ của nhà nghiên cứu văn hóa Lê Thanh Tùng, nghệ nhân ưu tú Điêu Thị Xiêng, Hoàng Thị Văn… Tôi nghĩ, bản thân mình dù đọc nhiều, tìm hiểu nhiều đến đâu cũng không thể bảo đảm chính xác tất cả mọi thứ, nhất là những tư liệu, sử liệu liên quan đến dân tộc Thái. Đặc biệt, những vấn đề này không thể chỉ dựa vào việc tra cứu trên mạng, bởi thông tin trên mạng có nhiều dị bản. Phải gặp gỡ các nghệ nhân, các chuyên gia mới có thể có được những căn cứ xác thực nhất.

Tôi cảm thấy may mắn khi các nghệ nhân, nhà nghiên cứu ủng hộ và dành rất nhiều thời gian cố vấn, đồng hành, đối chiếu các tư liệu để giúp trong quá trình xây dựng câu chuyện và tái hiện các di sản văn hóa truyền thống của người Thái trong lễ hội.

Khi làm về lịch sử hay văn hóa, tính chính xác là vô cùng quan trọng.

- Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt mục tiêu đưa Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn của các sự kiện văn hóa, nghệ thuật tầm cỡ khu vực và quốc tế, đồng thời phát triển công nghiệp văn hóa sáng tạo. Theo chị, đâu là lợi thế riêng của Việt Nam để tạo sức hấp dẫn khác biệt cho các lễ hội, và cần khai thác bản sắc văn hóa như thế nào để phát huy lợi thế ấy?

- Tôi cho rằng, lợi thế lớn nhất của Việt Nam chính là bản sắc văn hóa, được kết tinh từ những giá trị truyền thống, dân gian và bản địa. Đó là điều tạo nên sự khác biệt của chúng ta khi bước ra thế giới.

Vì vậy, trong phát triển công nghiệp văn hóa, bản sắc dân tộc phải là cốt lõi, là nền tảng của sáng tạo; công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ. Nếu chỉ cạnh tranh về công nghệ, chúng ta khó có thể vượt qua những quốc gia đi trước.

Tôi vẫn cho rằng, văn hóa dân tộc, truyền thống và lịch sử phải là cốt lõi, nền tảng của công nghiệp văn hóa. Điều quan trọng là chúng ta phải biết kể những câu chuyện độc đáo của riêng mình, nâng tầm văn hóa dân gian, văn hóa truyền thống bằng cách đưa vào đó hơi thở đương đại, phù hợp với thời đại. Đây mới là yếu tố góp phần phát triển du lịch và thu hút du khách.

Cũng như khi đến Việt Nam, điều hấp dẫn du khách không chỉ là những gì họ đã quen thuộc, mà chính là những giá trị văn hóa mới mẻ, những phong tục, lối sống và câu chuyện bản địa đang chờ được khám phá. Khi lễ hội khơi mở được những điều ấy, du khách không chỉ đến để xem mà còn muốn trải nghiệm, tìm hiểu và kết nối sâu sắc hơn với văn hóa Việt Nam. Đó cũng chính là cách tạo nên sức hấp dẫn riêng và nâng tầm vị thế của các lễ hội Việt Nam trên bản đồ văn hóa quốc tế.

- Với những lễ hội mang đậm yếu tố văn hóa truyền thống, chị quan tâm như thế nào đến việc thu hút khán giả trẻ? Theo chị, điều gì khiến người trẻ thực sự yêu thích, tìm hiểu và chủ động tiếp nối những giá trị văn hóa dân tộc?

- Tôi nghĩ, muốn gìn giữ và phát huy văn hóa thông qua các lễ hội thì trước hết, chương trình phải đủ hay, đủ hấp dẫn, đủ dễ hiểu, dễ gần với giới trẻ. Bởi muốn các bạn trẻ yêu thích thì trước hết phải giúp các bạn hiểu được cái hay, cái đẹp của văn hóa truyền thống, phải thấy được những giá trị ấy có sự gần gũi liên kết, có thể ứng dụng được trong cuộc sống. Bởi chung quy lại, cội nguồn của mọi sáng tạo đều xuất phát từ tình yêu, từ cái đẹp. Mà những giá trị ấy luôn là chân lý đối với mọi thời đại. Nếu các bạn trẻ hiểu được điều đó, thấy hay, thấy hấp dẫn thì họ sẽ tiếp tục tìm hiểu, khám phá, gìn giữ và phát huy, và văn hóa cũng vì thế mà có được sức lan tỏa một cách tự nhiên.

Khi thực hiện mỗi chương trình, tôi luôn quan tâm đến khán giả trẻ. Vì vậy, sau khi hoàn thiện kịch bản, tôi thường tập hợp đội ngũ nhân viên của mình, phần lớn là các bạn Gen Z, để tham khảo ý kiến và hỏi xem những câu chuyện này, những ý tưởng này đã “chạm” đến các bạn hay chưa.

Với tôi, chương trình nếu chỉ vui, chỉ hoành tráng thôi chưa đủ. Một tác phẩm hay phải là những cảm xúc, những giá trị và thông điệp đọng lại. Sau mỗi chương trình khản giả phải khám phá thêm điều gì, biết thêm thông tin kiến thức gì, rút ra được những giá trị và thông điệp gì cho chính họ. Đó mới là mục tiêu “Edutaiment” (gắn giáo dục với giải trí) mà tôi luôn hướng đến.

Tôi nghĩ, đó cũng là con đường quan trọng để nối dài tình yêu với bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc một cách tự nhiên và thấm sâu nhất.

- Trân trọng cảm ơn chị!