Châu Âu trước ngưỡng cửa cải cách: Lựa chọn sống còn cho tương lai

Tín hiệu rõ ràng về yêu cầu cải cách

Những ngày đầu tháng 10, thị trường tài chính châu Âu đặc biệt chú ý tới Pháp, khi chênh lệch lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm giữa Pháp và Đức đã vượt 150 điểm cơ bản, mức cao nhất kể từ năm 2011, trong bối cảnh đồng euro giảm xuống mức thấp nhất trong 17 tháng. Sức ép gia tăng khi chính phủ Pháp tìm cách thu hẹp thâm hụt ngân sách trong một môi trường chính trị ngày càng phân mảnh, với cuộc bầu cử tổng thống dự kiến diễn ra vào năm tới.

Điều đáng chú ý là những biến động này không chỉ phản ánh sự quan tâm của thị trường đối với tài chính công Pháp. Khi chi phí vay của một nền kinh tế lớn tăng lên, tác động có thể lan sang các thị trường trái phiếu khác trong khu vực đồng euro. Thực tế, Tây Ban Nha đã bắt đầu chịu sức ép về chi phí vay, dù nền kinh tế nước này vẫn tăng trưởng nhanh hơn phần lớn châu Âu.

Tây Ban Nha là một ví dụ cho thấy vấn đề của châu Âu lúc này không đơn giản là câu chuyện “tăng trưởng thấp”. Nền kinh tế Tây Ban Nha đã tăng trưởng khoảng 15% kể từ cuối năm 2021, với tốc độ khoảng 2,5% mỗi năm. Nhưng thành quả kinh tế đó đi kèm những sức ép xã hội, đặc biệt là giá nhà và khả năng tiếp cận nhà ở của người trẻ. Việc quốc hội nước này bác bỏ một số chính sách về nhà ở cũng góp phần khiến chính phủ phải kêu gọi bầu cử sớm vào ngày 29-11.

Italia lại đối mặt với một bài toán khác. Chính phủ nước này vừa nâng dự báo tăng trưởng năm 2026 lên 1%, nhưng đồng thời thừa nhận thâm hụt ngân sách sẽ tăng trở lại vào năm 2027. Bài toán đặt ra là cân bằng giữa mục tiêu duy trì tăng trưởng, kiểm soát nợ công và đáp ứng những yêu cầu đầu tư ngày càng lớn. Trong khi đó, Đức đang chịu sức ép từ sự thay đổi của cạnh tranh công nghiệp toàn cầu. Một nghiên cứu của Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) cho thấy sự trỗi dậy của ngành công nghiệp Trung Quốc đang gây sức ép đặc biệt đối với các doanh nghiệp châu Âu trong những lĩnh vực vốn là thế mạnh truyền thống như máy móc và thiết bị vận tải.

Bốn câu chuyện khác nhau nhưng có cùng điểm chung: Châu Âu ngày càng khó duy trì tăng trưởng trong khi nhu cầu đầu tư cho tương lai ngày càng lớn. Đó là một nghịch lý đáng chú ý. Hiện nay, châu Âu vẫn là thị trường tiêu dùng khổng lồ, sở hữu lực lượng lao động trình độ cao, hệ thống nghiên cứu phát triển mạnh và nhiều tập đoàn công nghiệp hàng đầu thế giới. Khu vực đồng euro thậm chí đang ghi nhận những dấu hiệu phục hồi về hoạt động kinh doanh. Tháng 9, Chỉ số Quản lý Mua hàng (PMI) tổng hợp đạt mức cao nhất trong hơn ba năm, với Tây Ban Nha, Ireland và Đức nằm trong nhóm tăng trưởng tốt.

Vì vậy, vấn đề không phải là châu Âu đứng trước rủi ro suy giảm năng lực kinh tế, mà nằm ở tốc độ cải thiện năng suất và đổi mới. Câu hỏi đặt ra là những nỗ lực này có đủ nhanh để giữ khoảng cách với những nền kinh tế đang tiến lên mạnh mẽ hay không.

Trong nhiều năm, châu Âu có thể dựa vào những lợi thế sẵn có để tiến về phía trước, nhưng môi trường cạnh tranh hiện nay đã thay đổi. Mỹ có lợi thế về vốn và các công nghệ mới, trong khi Trung Quốc ngày càng chuyển từ vai trò công xưởng sang một trung tâm công nghiệp và công nghệ có khả năng cạnh tranh trực tiếp với châu Âu. Trí tuệ nhân tạo là một ví dụ. Công nghệ này đang tạo ra một chu kỳ đầu tư mới nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu rất lớn về điện năng, trung tâm dữ liệu, vốn và nhân lực. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) ước tính AI có thể giúp năng suất châu Âu tăng khoảng 1% trong 5 năm, nhưng lợi ích sẽ phụ thuộc vào việc EU có thể hoàn thiện thị trường chung và giảm sự phân mảnh về vốn, lao động và năng lượng hay không.

Vì vậy, những khó khăn tại các quốc gia thành viên cần được nhìn trong một bức tranh rộng hơn. Khi thách thức xuất hiện đồng thời, chúng đặt ra một câu hỏi chung về mô hình tăng trưởng của cả khối. Đây cũng là lúc vấn đề chuyển từ việc giải quyết những khó khăn trước mắt sang yêu cầu về cải cách dài hạn.

Bài toán về giữ vững lợi thế

Thực tế, châu Âu từ lâu đã đối mặt với những cảnh báo về yêu cầu cải cách. Trong báo cáo năm 2024 về năng lực cạnh tranh EU, cựu Chủ tịch Ngân hàng Trung ương châu Âu Mario Draghi đã chỉ ra khá rõ những điểm nghẽn đối với sức cạnh tranh của EU, từ năng suất, đầu tư, thị trường vốn, năng lượng đến đổi mới công nghệ. Hai năm sau, thách thức không còn nằm ở việc châu Âu có biết mình cần làm gì hay không, mà là có thể thực hiện những thay đổi đó đủ nhanh hay không.

Theo các số liệu đã công bố, đến tháng 7-2026, EU mới hoàn thành 15,7% các đề xuất trong chương trình cải cách của ông Mario Draghi, trong khi khoảng 40% mới được thực hiện một phần. Với những đề xuất mang tính nền tảng như hoàn thiện thị trường vốn và thị trường năng lượng thống nhất, tiến độ còn chậm hơn. Như vậy, dù châu Âu có thể dành nhiều năm để tranh luận về những thay đổi cần thiết, các đối thủ bên ngoài vẫn tiếp tục đầu tư, mở rộng doanh nghiệp và đưa công nghệ mới vào sản xuất.

Trong bối cảnh đó, ưu tiên lớn nhất là làm cho thị trường chung thực sự trở thành một thị trường chung. Khối này có 27 quốc gia thành viên nhưng vẫn còn sự phân mảnh đáng kể về tài chính, ngân hàng, năng lượng và nhiều lĩnh vực dịch vụ. Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen từng chỉ ra rằng châu Âu có tới hàng trăm nền tảng giao dịch và nhiều hệ thống giám sát tài chính khác nhau, trong khi Mỹ có một thị trường vốn thống nhất với quy mô lớn hơn nhiều.

Tiếp theo là năng lượng, một yếu tố ngày càng quan trọng đối với năng lực cạnh tranh. Đây không còn chỉ là vấn đề bảo đảm nguồn cung. Trong kỷ nguyên AI, điện năng trở thành yếu tố trực tiếp của năng lực cạnh tranh. Trung tâm dữ liệu, sản xuất chip, xe điện, tự động hóa và các ngành công nghiệp công nghệ cao đều cần lượng điện ngày càng lớn với chi phí đủ cạnh tranh. Đây cũng là điều kiện để châu Âu duy trì nền tảng công nghiệp. Giới chuyên môn không ít lần cảnh báo, nếu không hoàn thiện thị trường năng lượng thống nhất, châu Âu sẽ gặp khó khăn trong cuộc đua AI.

Cùng với vốn và năng lượng là yêu cầu cải cách môi trường kinh doanh. Châu Âu không nhất thiết phải lựa chọn giữa tiêu chuẩn cao và sức cạnh tranh. Các quy định về môi trường, lao động hay bảo vệ người tiêu dùng là một phần quan trọng trong mô hình phát triển của EU. Nhưng quy định chồng chéo và thủ tục kéo dài có thể khiến doanh nghiệp mất thêm thời gian, chi phí, đặc biệt khi muốn mở rộng hoạt động xuyên biên giới. Cải cách vì thế nên hướng tới một nguyên tắc đơn giản: Giữ tiêu chuẩn nhưng giảm sự phức tạp không cần thiết; bảo vệ lợi ích công cộng nhưng tạo điều kiện để doanh nghiệp phát triển nhanh hơn.

Cuối cùng là yêu cầu biến nền công nghiệp hiện có thành nền tảng cho chu kỳ tăng trưởng mới. Ô tô, máy móc, hóa chất, dược phẩm và công nghệ xanh vẫn là những thế mạnh của Lục địa già, nhưng không tự động bảo đảm sức cạnh tranh trong tương lai. Với xu thế phát triển hiện nay, các ngành này cần được kết hợp với AI, tự động hóa, dữ liệu và vật liệu mới để tăng năng suất, tạo ra sản phẩm có giá trị cao hơn. Điều đó cũng đồng nghĩa cải cách không chỉ là cắt giảm chi tiêu mà phải tạo ra năng lực tăng trưởng mới. Đây cũng là tiền đề để "cởi trói" kế hoạch tài khóa của các chính phủ.

Tựu trung lại, tuy mỗi nền kinh tế trong EU đối mặt với thách thức riêng, tất cả phải cùng nhau tìm lời giải cho câu hỏi chung: Làm thế nào để châu Âu tạo ra đủ tăng trưởng trong một thế giới cạnh tranh ngày một quyết liệt hơn? Thách thức trước mắt nằm ở việc kết nối và phát huy những nguồn lực đang có để thích ứng với một thế giới mới. Nếu tiếp tục trì hoãn, nguy cơ lớn nhất là tụt lại từng bước, tới "lằn ranh đỏ", khi những lợi thế từng làm nên sức mạnh của châu Âu bị xóa nhòa.