Chân dung danh nhân giữa “ma trận” hình ảnh AI

Một nhân vật lịch sử - nhiều khuôn mặt được tạo từ AI

Khi giới thiệu một nhân vật lịch sử trên môi trường số, nếu bài viết có hình ảnh sẽ mang đến ấn tượng trực quan sinh và thu hút người đọc hơn, thậm chí, trong nhiều trường hợp hình ảnh còn trở thành “gương mặt đại diện” cho cả bài viết. Trong thời đại nghe nhìn, một bức chân dung sẽ giúp người đọc hình dung diện mạo nhân vật lịch sử, tạo điểm nhấn dễ tiếp cận và dễ nhớ. Bởi vậy, các công cụ trí tuệ nhân tạo giúp phục dựng hình ảnh, tô màu ảnh đen trắng, thay trang phục cho nhân vật trong ảnh, vẽ minh họa hoặc thiết kế bài viết đã và đang được nhiều người ưa chuộng.

Tuy nhiên, trong nhiều bài viết đăng tải trên mạng xã hội dịp kỷ niệm 150 năm ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng (1/10/1876-1/10/2026) vừa qua lại đang cho thấy nhiều hình ảnh chân dung không giống nhau, dẫn đến nguy cơ “loạn nhận diện” nhân vật. Cục An ninh mạng (Bộ Công An) thông tin, trong khi nhiều ảnh tư liệu gốc về cụ Huỳnh Thúc Kháng vẫn còn khá rõ nét, việc sử dụng các sản phẩm AI thiếu chuẩn xác có thể gây nhầm lẫn về diện mạo nhân vật lịch sử.

Cụ thể, một số thiết kế đã sử dụng AI để phục dựng hoặc tạo mới hình ảnh cụ Huỳnh Thúc Kháng, làm biến đổi gương mặt, thay đổi đường nét, ánh mắt so với ảnh tư liệu gốc có những đặc điểm quen thuộc như cặp kính tròn và thần thái đặc trưng. Bởi thế, trên không gian mạng xuất hiện nhiều “phiên bản” khác nhau về diện mạo của cụ. Có ảnh thì đường nét khuôn mặt đã được “trẻ hóa” với các công cụ tự động làm “mờ nếp nhăn”, “mịn da”, “mượt tóc”, có ảnh được “vẽ” thêm chòm râu, tô dài thêm đuôi mày hay làm sắc nét góc cạnh, lại có ảnh xoay nghiêng khuôn mặt hoặc bớt đi cặp kính mắt khiến thần thái, vẻ mặt của cụ Huỳnh Thúc Kháng bị thay đổi hoàn toàn, mất đi những đặc điểm vốn có từ ảnh tư liệu.

Hàng loạt các fanpage sử dụng AI thiết kế áp phích về cụ Huỳnh Thúc Khang có thể kể tên như “Tôi yêu Việt Nam”, “Tân Tiến ngày mới”, “Trang thông tin xã Kon Plông”, “Ban quản lý chợ Đông Ba”, “Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công phường Bình Đông”, “Bệnh viện Phụ sản - Nhi Quảng Nam”, “Chi đoàn lớp 10a2 năm học 2026-2027”,… hay một số cá nhân đăng tải trong các hội nhóm như “Tổ quốc yêu thương”. Những hình ảnh AI về cụ Huỳnh Thúc Kháng xuất hiện và lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội đã khiến công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, khó phân biệt giữa tư liệu gốc và hình ảnh do công nghệ tạo ra. Những hình ảnh hư cấu này nếu được đăng tải và chia sẻ tràn lan sẽ có nguy cơ được sử dụng làm dữ liệu cho công cụ tìm kiếm và các hệ thống AI, tiếp tục tạo ra vòng lặp dữ liệu sai lệch, khiến hình ảnh hư cấu về cụ Huỳnh Thúc Kháng ngày càng phổ biến. Thậm chí, có thể dẫn đến tình trạng hình ảnh sai trở thành quen thuộc và được chấp nhận như một hình ảnh chính thức trong nhận thức cộng đồng.

Thông tin sai lệch, giả mạo, xuyên tạc

Không chỉ làm biến đổi về mặt hình ảnh chân dung cụ Huỳnh Thúc Kháng, nhiều thiết kế của một số fanpage còn cẩu thả về mặt nội dung với các trích dẫn sai và chi tiết tiểu sử không khớp với các tư liệu đã được kiểm chứng. Điều đáng lo ngại là các sản phẩm sai này được trình bày bắt mắt giống như một áp phích tuyên truyền chính thống khiến không ít người tiếp nhận mặc nhiên coi đó là thông tin chính thức. Cổng Thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng đã phải phát đi cảnh báo tình trạng thông tin giả mạo, xuyên tạc về kỷ niệm 150 năm ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng.

Theo Cổng Thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng, “trên một số nền tảng mạng xã hội xuất hiện hình ảnh tờ rơi, áp phích mang tiêu đề “Kỷ niệm 150 năm ngày sinh Cụ Huỳnh Thúc Kháng (01/10/1876-01/10/2026)”, kèm nội dung kêu gọi cán bộ, đảng viên và nhân dân xã Ia Ko học tập, làm theo tấm gương cụ Huỳnh. Tuy nhiên, qua rà soát, đối chiếu với các nguồn sử liệu chính thống và hướng dẫn tuyên truyền của Ban Tuyên giáo Trung ương, Ban Tuyên giáo Thành uỷ Đà Nẵng, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đà Nẵng, có thể khẳng định: đây không phải ấn phẩm tuyên truyền chính thức của thành phố Đà Nẵng”.

Nội dung tờ rơi này có nhiều điểm sai sự thật lịch sử, xuyên tạc, đáng chú ý nhất là gán sai câu nói nổi tiếng của Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1946: “Tôi chỉ có một sự ham muốn, ham muốn tột bậc là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn, áo mặc, ai cũng được học hành” cho cụ Huỳnh Thúc Kháng. Tờ rơi này cũng gắn hoạt động kỷ niệm cụ Huỳnh với xã Ia Ko, tỉnh Gia Lai, trong khi quê hương, cuộc đời và sự nghiệp của cụ gắn liền với Quảng Nam - Đà Nẵng, không có liên hệ lịch sử với địa phương này. Ngoài ra, còn có một chi tiết tiểu sử trong tờ rơi không khớp với tư liệu đã được kiểm chứng. Đây là những tin giả làm sai lệch thông tin lịch sử, dễ gây hiểu nhầm trong nhân dân

Một tấm áp phích sai lệch khi được chia sẻ rộng rãi có thể tiếp cận hàng nghìn người, trong khi việc đính chính hay cảnh báo tin giả sau đó chưa chắc đã đến được với đầy đủ những người từng tiếp nhận thông tin ban đầu. Dù chỉ sai lệch một con số trong dấu mốc thời gian, vài từ ngữ trong câu trích dẫn hay một chi tiết tưởng chừng nhỏ nhặt trong tiểu sử nhân vật đều làm sai lệch lịch sử, có thể khiến công chúng nhận diện sai nhân vật, sai sự kiện, thậm chí có thể dẫn đến xuyên tạc ý nghĩa của những sự kiện hay những đóng góp của nhân vật lịch sử với dân tộc, với quê hương, đất nước.

Mỗi hình ảnh gắn với danh nhân đều góp phần tạo nên cách thế hệ sau hình dung về nhân vật lịch sử ấy. Bởi vậy, mọi thông tin tuyên truyền về cụ Huỳnh Thúc Kháng, cũng như về tất cả các danh nhân đất nước, đều cần được phải được khai thác từ nguồn chính thống. Các phục dựng, thiết kế hình ảnh AI về nhân vật lịch sử đòi hỏi phải được thực hiện một cách cẩn trọng, tránh làm sai lệch chân dung nhân vật. Khi đã có ảnh chân dung gốc, việc ưu tiên sử dụng và phục hồi đúng nguyên bản sẽ góp phần giữ gìn diện mạo chân thực của các danh nhân trong ký ức công chúng.

Bảo vệ tính xác thực của tư liệu về mặt hình ảnh chân dung cũng như tiểu sử nhân vật lịch sử không chỉ thuộc trách nhiệm của người tạo ra nội dung, mà còn là trách nhiệm của những người tiếp nhận và chia sẻ nội dung. Mỗi lượt chia sẻ đều có thể góp phần làm lan tỏa một thông tin đúng, nhưng cũng có thể vô tình tiếp tay cho một hình ảnh sai lệch phát tán trên mạng xã hội. Để những hình ảnh sai không còn “đất” sống, các cá nhân, tổ chức không nên bình luận, chia sẻ với các bài đăng chưa kiểm chứng. Mọi thông tin tuyên truyền về nhân vật lịch sử cần được khai thác từ nguồn chính thống, có đối chiếu, xác minh trước khi sử dụng và đăng tải rộng rãi trên mạng xã hội.