Quỹ nhà tái định cư: Từ đáp ứng trước mắt đến bài toán sử dụng linh hoạt, hiệu quả

Quỹ nhà hiện sắp cạn

Theo báo cáo mới đây của Sở Xây dựng Hà Nội, toàn thành phố hiện có 204 tòa nhà với 19.379 căn hộ tái định cư. Đáng chú ý, 19.360 căn hộ đã được bố trí, chiếm 99,9% tổng số căn hộ. Trong số này, 17.363 căn đã có quyết định bán nhà, chiếm 89,7%; 1.997 căn, tương đương 10,3%, đã được bố trí nhưng các đơn vị được bố trí chưa trình quyết định bán nhà.

Những con số trên cho thấy, quỹ nhà tái định cư hiện hữu về cơ bản đã được sử dụng hết. Trong khi đó, nhu cầu mới đang tăng nhanh. Sở Xây dựng đã nhận được nhu cầu sử dụng căn hộ tái định cư của 51 phường, xã và các Ban Quản lý dự án đầu tư của thành phố. Tổng nhu cầu giai đoạn 2026-2030 là 19.371 căn, chưa bao gồm nhu cầu của Dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng và Dự án Khu đô thị thể thao Olympic. Áp lực tập trung ngay trong 2 năm đầu. Năm 2026 cần 8.663 căn, năm 2027 cần 4.583 căn.

Tái định cư không thể được xem là khâu đi sau giải phóng mặt bằng. Quỹ nhà phải được chuẩn bị song hành với tiến độ dự án, nếu không sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng vận động, tổ chức di dời và bàn giao mặt bằng.

Thực tế tại phường Khương Đình cho thấy, giải pháp tái định cư chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với quyền lợi và sự ổn định của từng hộ dân. Dự án đường Vành đai 2,5 đoạn Nguyễn Trãi - Đầm Hồng trên địa bàn phường có chiều dài 1,52km, thu hồi 60.902,1m² đất của 736 trường hợp, gồm 720 hộ gia đình, cá nhân và 16 tổ chức. Đến ngày 27-5-2026, công tác giải phóng mặt bằng đã hoàn thành; 418 căn hộ và 202 ô đất tái định cư đã được bố trí cho các trường hợp đủ điều kiện.

Là một trong những hộ thuộc diện phải di dời, gia đình ông Trần Xuân Hải (ngõ 65, phố Khương Đình) đã hoàn tất bốc thăm tái định cư và chờ nhận nhà. Ông Trần Xuân Hải cho biết, gia đình sẵn sàng bàn giao mặt bằng sớm, ủng hộ việc triển khai dự án. Còn bà Tuyết Mai, hộ dân thuộc diện tái định cư chia sẻ niềm vui khi bốc được căn hộ 177m², có vị trí gần nơi ở cũ, thuận lợi cho việc đi lại, học tập và làm việc của các thành viên trong gia đình…

Lấy chất lượng nơi ở mới của người dân làm thước đo

Từ câu chuyện ở phường Khương Đình có thể thấy, một trong những giải pháp quan trọng của Hà Nội là chuẩn bị quỹ nhà tái định cư gắn với vị trí, thời điểm và nhu cầu thực tế của người dân, thay vì chỉ tính đủ số lượng căn hộ. Khi nơi ở mới bảo đảm thuận tiện cho việc làm, học tập, sinh hoạt và duy trì các mối quan hệ cộng đồng, người dân sẽ yên tâm bàn giao mặt bằng.

Đây cũng là yêu cầu cần được tính đến tại những địa bàn có nhu cầu tái định cư lớn. Chẳng hạn, phường Thanh Liệt tổng hợp nhu cầu lên tới hàng nghìn căn hộ; phường Đống Đa đề xuất 800 căn hộ phục vụ Dự án Vành đai 2, đoạn Ngã Tư Sở - Cầu Giấy. Tại phường Phú Thượng, nhu cầu tái định cư liên quan đến nhiều dự án, trong đó có Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng; còn phường Việt Hưng cần quỹ tái định cư phục vụ các dự án giao thông, đường sắt và chỉnh trang đô thị.

Do vậy, thành phố chuyển từ tư duy “mỗi dự án một quỹ nhà” sang xây dựng một hệ thống quỹ nhà có khả năng điều phối linh hoạt. Khu tái định cư có thể được thiết kế, quản lý theo hướng đa mục tiêu, phù hợp với biến động nhu cầu giữa các địa bàn và từng thời kỳ.

Định hướng này đã được đặt ra trong báo cáo của Sở Xây dựng. Nghị quyết số 524/NQ-HĐND ngày 27-1-2026 của HĐND thành phố Hà Nội về điều chỉnh Chương trình phát triển nhà ở thành phố Hà Nội giai đoạn 2021-2030 và Quyết định số 1133/QĐ-UBND ngày 13-3-2026 của UBND thành phố Hà Nội phê duyệt Kế hoạch phát triển nhà ở thành phố Hà Nội giai đoạn 2026-2030 xác định đa dạng hóa, chuyển đổi linh hoạt công năng giữa nhà ở tái định cư, nhà ở xã hội, nhà ở công vụ, nhà tạm cư, nhà ở xã hội cho thuê và các mục tiêu an sinh nhà ở khác. Cùng với tạo nguồn cung mới, thành phố xử lý hiệu quả quỹ nhà đã có. 1.997 căn hộ đã bố trí nhưng chưa trình bán cho thấy vẫn còn dư địa để nâng cao hiệu quả quản lý, hoàn thiện thủ tục và đưa tài sản vào khai thác đúng mục đích.

Quan trọng hơn, việc lập kế hoạch quỹ nhà tái định cư phải đi cùng tiến độ giải phóng mặt bằng của từng dự án. Kinh nghiệm tại phường Khương Đình cho thấy, chính quyền đã trực tiếp đối thoại, vận động người dân; đồng thời đẩy nhanh việc bố trí nhà tái định cư. Đến ngày 27-5-2026, địa phương hoàn thành giải phóng mặt bằng dự án Vành đai 2,5; việc thi công được triển khai theo phương thức có mặt bằng đến đâu tổ chức thi công đến đó.

19.371 căn hộ trong 5 năm, trong đó 13.246 căn cần cho riêng 2 năm 2026-2027 là bài toán lớn đối với Hà Nội. Đây cũng là cơ hội để thành phố hình thành phương thức mới: Quỹ nhà tái định cư được chuẩn bị chủ động, điều phối linh hoạt và lấy chất lượng nơi ở mới của người dân làm thước đo. Mục tiêu cuối cùng của tái định cư là đưa hộ dân từ căn nhà cũ sang căn hộ mới ổn định hơn để họ yên tâm bàn giao mặt bằng, tiếp tục cuộc sống trong không gian đô thị phát triển bền vững.