Lãng phí thực phẩm, nhìn từ trách nhiệm pháp lý và văn hoá tiết kiệm

Lãng phí thực phẩm cũng là lãng phí nguồn lực

Một phần cơm bỏ lại trên bàn ăn, một túi rau bị hỏng trong tủ lạnh hay lượng thực phẩm dư thừa sau một bữa tiệc có thể được xem là những việc rất nhỏ và không hiếm gặp. Nhưng khi tình trạng này diễn ra thường xuyên và trên quy mô lớn, sự lãng phí đó sẽ không còn nhỏ.

Đằng sau một món ăn bị bỏ đi là tiền bạc, nguyên liệu, nước, năng lượng, nhân công, chi phí vận chuyển, bảo quản và chế biến đã được sử dụng để tạo ra sản phẩm đó. Vì vậy, theo quan điểm của luật sư Phạm Ngọc Thanh, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, chống lãng phí thực phẩm cần được nhìn nhận trong tổng thể yêu cầu sử dụng tiết kiệm, hiệu quả các nguồn lực, chứ không đơn thuần là câu chuyện ăn hết phần thức ăn của mình.

Trong đời sống, nguyên nhân dẫn đến lãng phí thực phẩm thường bắt đầu từ những quyết định tưởng như rất bình thường. Một gia đình mua thực phẩm nhiều hơn nhu cầu vì muốn mua một lần cho tiện; người tiêu dùng mua hàng vì khuyến mại nhưng không sử dụng hết; khách hàng gọi quá nhiều món tại nhà hàng; doanh nghiệp dự trữ nguyên liệu vượt quá nhu cầu; bếp ăn tập thể chuẩn bị khẩu phần lớn hơn lượng thực tế tiêu dùng.

Điểm chung của những trường hợp này là nguồn lực đã được sử dụng nhưng chưa tạo ra giá trị tương xứng.

Đặc biệt, đối với doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ ăn uống, thực phẩm là một khoản chi phí đầu vào rất quan trọng. Nếu nguyên liệu bị hư hỏng, hết hạn hoặc phải loại bỏ do dự báo nhu cầu không chính xác, doanh nghiệp không chỉ mất giá trị của nguyên liệu mà còn phải chịu chi phí liên quan đến bảo quản, nhân công, xử lý chất thải và các chi phí vận hành khác.

Do đó, kiểm soát lãng phí thực phẩm cũng chính là một nội dung của quản trị chi phí và quản trị rủi ro mà doanh nghiệp cần phải lưu tâm.

Tiết kiệm không đồng nghĩa với tận dụng thực phẩm bằng mọi giá

Theo luật sư Phạm Ngọc Thanh, một vấn đề cần đặc biệt lưu ý là chống lãng phí thực phẩm không thể được đặt cao hơn yêu cầu bảo đảm an toàn thực phẩm. Trong thực tế, có thể xuất hiện tâm lý tiếc của và cố sử dụng thực phẩm đã có dấu hiệu hư hỏng, thực phẩm không còn bảo đảm chất lượng hoặc thức ăn đã được bảo quản không đúng điều kiện.

Tiết kiệm không có nghĩa là cố sử dụng một sản phẩm khi việc sử dụng sản phẩm đó có thể gây ảnh hưởng đến sức khỏe. Khi thực phẩm không còn bảo đảm an toàn, việc loại bỏ là cần thiết để bảo vệ người tiêu dùng.

Vì vậy, chống lãng phí thực phẩm phải được thực hiện ngay từ khâu lập kế hoạch mua sắm, bảo quản, chế biến và tiêu dùng, thay vì chờ đến khi thực phẩm đã hỏng mới tìm cách tận dụng.

Nói cách khác, tiết kiệm đúng pháp luật không phải là sử dụng bằng mọi giá mà là ngăn ngừa việc tạo ra lãng phí không cần thiết nhưng vẫn bảo đảm đầy đủ các yêu cầu về chất lượng và an toàn thực phẩm.

Nhìn vào một đĩa thức ăn bị bỏ lại, rất dễ quy trách nhiệm cho người ăn. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý và quản trị, cần nhìn rộng hơn.

Đối với hộ gia đình, việc hạn chế lãng phí có thể bắt đầu bằng lập kế hoạch bữa ăn, kiểm tra thực phẩm còn tồn trước khi mua, mua theo nhu cầu thực tế, bảo quản phù hợp và ưu tiên sử dụng những sản phẩm cần được sử dụng trước.

Đối với nhà hàng, khách sạn, bếp ăn tập thể, trách nhiệm còn lớn hơn bởi đây là những chủ thể tổ chức hoạt động cung cấp thực phẩm với số lượng lớn. Doanh nghiệp cần kiểm soát từ khâu lựa chọn nhà cung cấp, đặt hàng, nhập kho, bảo quản, sơ chế, chế biến đến phục vụ. Việc theo dõi lượng thực phẩm nhập vào và lượng thực phẩm bị loại bỏ có thể giúp doanh nghiệp xác định chính xác “điểm gây lãng phí” trong quy trình vận hành.

“Chẳng hạn, nếu một nguyên liệu thường xuyên phải bỏ đi vì quá hạn, vấn đề có thể nằm ở khâu dự báo nhu cầu hoặc quản lý tồn kho. Nếu khách hàng thường xuyên bỏ lại một món ăn, doanh nghiệp cần xem xét khẩu phần, chất lượng hoặc cách chế biến. Nếu thức ăn dư thừa sau các sự kiện luôn ở mức cao, cần đánh giá lại phương pháp xác định số lượng suất ăn. Như vậy, chống lãng phí thực phẩm không chỉ là vấn đề đạo đức của người tiêu dùng mà còn là trách nhiệm quản trị của doanh nghiệp”, luật sư Phạm Ngọc Thanh nêu quan điểm.

Chuyên gia pháp lý cho biết, Luật Tiết kiệm, chống lãng phí năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1-7-2026 tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc nâng cao ý thức tiết kiệm và sử dụng hiệu quả các nguồn lực. Từ tinh thần của pháp luật về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí, có thể thấy tiết kiệm không nên được hiểu đơn giản là chi ít tiền hơn. Điều quan trọng là nguồn lực được sử dụng đúng mục đích, hợp lý, hiệu quả, hạn chế những khoản chi hoặc hao hụt không cần thiết.

Đối với thực phẩm, điều này có ý nghĩa rất rõ. Một gia đình mua đúng lượng thực phẩm cần thiết sẽ hạn chế tiền bạc bị nằm trong những thực phẩm cuối cùng phải bỏ đi. Một nhà hàng kiểm soát tốt nguyên liệu sẽ vừa giảm chi phí đầu vào, vừa giảm lượng chất thải. Một bếp ăn tập thể dự báo đúng nhu cầu sẽ hạn chế việc chế biến dư thừa.

Như vậy, tiết kiệm thực phẩm vừa mang ý nghĩa kinh tế, vừa góp phần bảo vệ tài nguyên và môi trường.