Dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi: Tạo lực đẩy cho hạ tầng số

Thị trường bưu chính đã dịch chuyển…

Kể từ khi Luật Bưu chính năm 2010 có hiệu lực, đến nay, cấu trúc thị trường bưu chính đã có sự dịch chuyển sâu sắc. Dịch vụ thư suy giảm nhanh chóng, trong khi dịch vụ gói, kiện hàng hóa phục vụ thương mại điện tử trở thành động lực tăng trưởng chủ yếu của ngành. Bưu chính ngày càng gắn chặt với các hoạt động trong chuỗi cung ứng logistics như hoàn tất đơn hàng và chuyển phát hàng hóa đến người tiêu dùng cuối cùng. Cùng với sự tăng trưởng nhanh của thương mại điện tử trong 10 năm qua, bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu của xã hội trong kỷ nguyên chuyển đổi số, đảm bảo cho “dòng chảy vật chất” của xã hội được thông suốt cùng với “dòng chảy dữ liệu”.

Theo ông Lê Chung, Vụ Bưu chính (Bộ Khoa học và Công nghệ), từ năm 2010 đến 2026, số doanh nghiệp bưu chính tham gia tăng từ 40 lên 765, tăng 19 lần; sản lượng bưu gửi từ 310 triệu lên hơn 5 tỷ bưu gửi. Cơ cấu bưu gửi cũng thay đổi, trước đây, thư chiếm khoảng 80% sản lượng, nhưng hiện chỉ còn khoảng 10%, phần còn lại chủ yếu là gói, kiện hàng hóa, gắn với nhu cầu giao nhận phát triển cùng thương mại điện tử.

Trong đó, giai đoạn 2020-2025, thị trường chứng kiến sự tăng trưởng bùng nổ. Tổng sản lượng bưu gửi tăng hơn 4 lần, từ hơn 1 tỷ bưu gửi năm 2020 lên hơn 4,2 tỷ bưu gửi năm 2025, trong đó bưu gửi là gói, kiện hàng hóa chiếm hơn 90%.

Thêm nữa các doanh nghiệp tham gia thị trường xuất hiện ở các thành phần kinh tế khác nhau, gồm doanh nghiệp bưu chính có yếu tố công nghệ, doanh nghiệp lớn. 6 tháng đầu năm nay, thị trường có 765 doanh nghiệp tham gia, doanh thu đạt 52.200 tỷ đồng và sản lượng đạt khoảng 2,5 tỷ bưu gửi, tăng 35% so với cùng kỳ.

Thông tin từ cơ quan soạn thảo, việc sửa đổi luật nhằm mở rộng không gian, phạm vi trong lĩnh vực bưu chính để hỗ trợ người dân giao dịch trên môi trường số, tiếp cận thương mại điện tử, góp phần phát triển kinh tế số. Đồng thời, khuyến khích đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng, thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân đóng vai trò động lực quan trọng trong phát triển dịch vụ bưu chính.

Đánh giá về vấn đề này, ông Nguyễn Văn Trường, Phó trưởng ban Ban Kiểm tra - Pháp chế Tổng công ty Bưu điện Việt Nam cho rằng, việc sửa đổi Luật Bưu chính là cần thiết trong bối cảnh dịch vụ bưu chính đã có những bước phát triển mạnh mẽ. Dự thảo đã kế thừa những nội dung của luật hiện hành, đồng thời bổ sung nhiều quy định phù hợp hơn với thực tiễn phát triển của ngành. Trong đó có các quy định về bưu chính số, định danh bưu gửi, thu thập và xác thực thông tin người gửi theo mức độ rủi ro, cũng như quy định về dịch vụ thu hộ COD. Các nội dung quy định trong luật sửa đổi phù hợp với thực tiễn và đáp ứng được yêu cầu của dịch vụ bưu chính trong thời gian tới, giúp lĩnh vực bưu chính của Việt Nam phát triển lành mạnh.

5 điểm mới cốt lõi

Theo ông Lê Chung, Vụ Bưu chính (Bộ Khoa học và Công nghệ), dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi mang đến nhiều điểm cải cách quan trọng để giải quyết các vướng mắc từ thực tiễn. Điểm mới đầu tiên là làm rõ phạm vi dịch vụ bưu chính và phân định rõ với vận tải, kho bãi, logistics nhằm tránh chồng lấn quản lý nhà nước. Dịch vụ bưu chính được tổ chức trên mạng bưu chính, có các công đoạn từ chấp nhận đến phát bưu gửi được xử lý riêng lẻ, có định danh và theo dõi được; trong khi hoạt động vận tải hay logistics độc lập không có các đặc trưng này.

Nếu chỉ nhìn vào một công đoạn riêng lẻ hoặc tên gọi dịch vụ, cơ quan quản lý rất dễ chồng lấn phạm vi. Do đó, dự thảo quy định rõ dịch vụ bưu chính gồm các công đoạn từ chấp nhận, chia chọn, vận chuyển đến phát bưu gửi với đặc trưng xử lý riêng lẻ, có mã định danh như mã vạch hoặc QR Code và được phát đến địa chỉ thỏa thuận. Ngược lại, vận tải hàng hóa hay logistics độc lập không có các đặc trưng này nên không thuộc phạm vi điều chỉnh của luật.

Điểm mới tiếp theo là định vị mạng bưu chính trở thành hạ tầng thiết yếu phục vụ thương mại điện tử, kinh tế số và duy trì lưu thông hàng hóa khi xảy ra tình trạng khẩn cấp. Dự thảo phân loại doanh nghiệp thành nhóm vận hành mạng và không vận hành mạng để quy định rõ điều kiện, quyền và nghĩa vụ tương ứng. Các doanh nghiệp không vận hành mạng được phép sử dụng mạng hoặc thành phần mạng của doanh nghiệp vận hành mạng theo thỏa thuận, đồng thời được khuyến khích đầu tư phát triển năng lực để trở thành doanh nghiệp vận hành mạng. Bên cạnh đó, dự thảo quy định rõ doanh nghiệp giao kết hợp đồng trực tiếp với người sử dụng phải chịu trách nhiệm về dịch vụ và bồi thường thiệt hại, tạo đầu mối minh bạch khi phát sinh vấn đề.

Điểm mới thứ ba là thủ tục gia nhập thị trường được đơn giản hóa đáng kể khi chuyển từ cấp giấy phép bản giấy sang đăng ký điện tử, chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Cơ quan có thẩm quyền chỉ kiểm tra tính đầy đủ của hồ sơ, không thẩm định nội dung, giúp giảm từ 14 thủ tục hành chính xuống còn 1 thủ tục đăng ký, qua đó cắt giảm chi phí và thời gian cho doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, dự thảo mở rộng phạm vi dịch vụ bưu chính phổ cập từ thư sang gói, kiện hàng hóa để đáp ứng nhu cầu thực tế của người dân, bảo đảm cư dân vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo được tiếp cận dịch vụ với chất lượng và mức thu thống nhất toàn quốc. Nhà nước hỗ trợ doanh nghiệp được chỉ định duy trì năng lực phục vụ tối thiểu dựa trên chi phí khấu hao tài sản cố định và chi phí nhân công, đồng thời yêu cầu hạch toán riêng hoạt động công ích để tránh bù chéo kinh doanh.

Ngoài ra, luật bổ sung quy định về dữ liệu bưu chính, định danh bưu gửi, gắn mã nhận dạng, thu thập thông tin người gửi và phân loại theo mức độ rủi ro nhằm nâng cao khả năng truy vết và bảo đảm an toàn, an ninh.

Cũng theo ông Lê Chung, về tác động dự kiến, đối với doanh nghiệp, thủ tục được đơn giản hóa giúp giảm gánh nặng hành chính. Đối với người dân, việc mở rộng dịch vụ phổ cập giúp tiếp cận tốt hơn với cước phí thống nhất và được bảo vệ quyền lợi. Về phía nhà nước, cơ quan quản lý chuyển sang phương thức quản lý dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro, đồng thời có thể huy động mạng lưới hiệu quả trong các tình huống khẩn cấp.