Bài 2: Nhìn thẳng vào những áp lực

Một ngày của nhiều học sinh hiện nay không chỉ có giờ học trên lớp. Sau giờ chính khóa, không ít học sinh đến lớp học thêm ngoại ngữ, tin học, STEM, năng khiếu… Những hoạt động này đều có giá trị nếu phù hợp với nhu cầu và khả năng của trẻ. Nhưng khi việc học bị cuốn vào cuộc đua thành tích, những cơ hội phát triển ấy cũng có thể trở thành áp lực.

Một học sinh Trường Trung học phổ thông Nguyễn Gia Thiều (phường Bồ Đề) cho hay, năm nay em học lớp 12 nên việc sắp xếp thời gian học khá kín. Buổi sáng em học ở trường, còn buổi chiều trường không tổ chức học thêm nên em đăng ký học tại các trung tâm với ba môn tiếng Anh, vật lý và toán, vì dự kiến xét tuyển đại học theo khối A01. Em vẫn học thêm cả ngữ văn vì đây là môn thi bắt buộc trong kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, cùng với môn toán.

Năm nay, nhà trường cho học sinh nghỉ cả hai ngày cuối tuần, nhưng thực tế em cũng ít khi được nghỉ trọn vẹn. Để chuẩn bị cho các kỳ thi và xét tuyển đại học, hầu hết các ngày cuối tuần em đều có lịch học. “Có những lúc em thấy khá mệt vì học nhiều, nhất là cuối tuần cũng có lịch. Nhưng em nghĩ đây là năm quan trọng nên vẫn cố gắng. Em chỉ cố gắng sắp xếp sao cho vừa học được, vừa có thời gian nghỉ một chút”, em chia sẻ.

Áp lực với học sinh cũng thể hiện rõ ở kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10. Tại Hà Nội, tuyển sinh vào lớp 10 công lập là kỳ thi được đông đảo phụ huynh, học sinh quan tâm. Năm học 2026-2027, gần 125.000 thí sinh đăng ký dự thi, trong khi chỉ tiêu vào các trường công lập có giới hạn.

Sự cạnh tranh khiến nhiều học sinh dành thêm thời gian ôn luyện, còn phụ huynh cũng đặt nhiều kỳ vọng vào kết quả thi. Nhưng thi cử chỉ là một phần của câu chuyện. Điều đáng quan tâm hơn là tâm lý coi điểm số như thước đo chủ yếu để đánh giá một học sinh.

Một học sinh lớp 9 chia sẻ, mỗi khi có bài kiểm tra hoặc nhận kết quả học tập, em thường được bố mẹ hỏi trước tiên là “được mấy điểm?”, “xếp thứ bao nhiêu trong lớp?”, hoặc “phải cố gắng để vào được trường trung học phổ thông A?”. Những câu hỏi như “hôm nay con đến lớp có vui không?” hay “con thấy mình tiến bộ ở chỗ nào?” dường như không được nhiều phụ huynh quan tâm.

Áp lực học tập không chỉ đến với học sinh. Với nhiều cha mẹ, mỗi kỳ thi chuyển cấp của con cũng là một khoảng thời gian nhiều lo lắng, khi vừa muốn con cố gắng, vừa sợ những kỳ vọng của mình trở thành áp lực đối với con.

Thực tế cho thấy, từ mong muốn con có kết quả tốt, việc so sánh đôi khi cũng xuất hiện rất tự nhiên: Con người khác học đến đâu, đạt bao nhiêu điểm, đặt mục tiêu trúng tuyển trường nào… Những câu hỏi tưởng như để động viên, nhắc nhở cũng có thể khiến học sinh cảm thấy mình luôn phải cố gắng để đạt một chuẩn nào đó.

Bà Nguyễn Thị Cúc, phụ huynh học sinh Trường Trung học cơ sở Nghĩa Tân (phường Nghĩa Đô) có hai con đã trải qua các kỳ thi cuối cấp. Hiện con trai út của bà đang học lớp 7. Nhìn lại những năm đồng hành cùng các con, bà cho biết có rất nhiều điều khiến mình lo lắng, nhất là khi con bước vào những năm học có kỳ thi chuyển cấp.

“Có rất nhiều điều khiến tôi lo. Trước hết là không biết con có đạt được mục tiêu đề ra, có đỗ vào trường mà gia đình mong muốn hay không. Khi con học hết lớp 9, tôi còn lo nếu con không vào được trường mong muốn thì có thể phải học trường tư thục, học phí cao hơn; trong khi trường công lập, từ năm học này học sinh được miễn học phí. Vì lo cho con nên tôi lại tìm các lớp học thêm để con học. Nhưng học nhiều thì lại lo con không bảo đảm sức khỏe. Rồi mỗi ngày lại phải tính chuyện sắp xếp công việc để đưa đón con đi học”, bà Cúc chia sẻ.

“

Khi con học hết lớp 9, tôi còn lo nếu con không vào được trường mong muốn thì có thể phải học trường tư thục, học phí cao hơn; trong khi học trường công lập, từ năm học này học sinh được miễn học phí.

Bà Nguyễn Thị Cúc
phụ huynh học sinh Trường Trung học cơ sở Nghĩa Tân (phường Nghĩa Đô)

Những lo lắng ấy, theo bà Cúc, không phải lúc nào cũng xuất phát từ mong muốn đặt thành tích lên trước. Phần lớn là tâm lý của cha mẹ muốn con có thêm cơ hội, không bị hụt so với các bạn và có thể vào được ngôi trường phù hợp với mong muốn của gia đình.

Tuy nhiên, càng lo, cha mẹ càng dễ cuốn vào việc tìm lớp, tìm thầy, tăng thời gian học cho con mà đôi khi không để ý rằng chính những điều đó có thể làm con thêm mệt mỏi.

Việc đồng hành với hai người con qua các kỳ thi cuối cấp đã giúp bà Cúc nhìn việc học của con nhẹ hơn. Với con trai út đang học lớp 7, thay vì chỉ quan tâm đến điểm số, bà chú ý nhiều hơn đến việc con có hiểu bài, có tự giác và có tiến bộ trong từng giai đoạn hay không.

“Bây giờ với con út, tôi cũng vẫn lo chuyện học, nhưng không muốn con phải học quá nhiều như trước. Tôi nghĩ mỗi độ tuổi có một yêu cầu khác nhau, quan trọng là con nắm được kiến thức, có ý thức học tập và giữ được sức khỏe. Đến những năm thi chuyển cấp thì gia đình sẽ cùng con tính toán lộ trình và nguyện vọng phù hợp với năng lực và điều kiện thực tế, nhưng tôi không muốn vì quá lo mà bắt con học kín lịch. Lúc này, tôi muốn con được trải nghiệm nhiều hơn ở gia đình, ngoài cộng đồng”, bà Cúc chia sẻ.

Những lo lắng của cha mẹ cũng có nguyên do. Tâm lý “không muốn con thua bạn” đôi khi dẫn đến việc cho con học thêm nhiều, đăng ký nhiều chương trình, đặt mục tiêu điểm số cao hoặc lựa chọn trường theo danh tiếng mà chưa tính đầy đủ đến năng lực và sở thích của trẻ. Phụ huynh sợ con thiếu kiến thức, không theo kịp chương trình hoặc bỏ lỡ cơ hội trong những kỳ thi có tính cạnh tranh cao. Vì thế, giảm áp lực không có nghĩa là cha mẹ bớt quan tâm đến việc học của con, mà là điều chỉnh cách đặt kỳ vọng, để sự cố gắng của con được nhìn từ chính quá trình tiến bộ của mình.

Giáo viên và nhà trường cũng không nằm ngoài những áp lực của việc học. Phía sau mỗi kết quả của học sinh là quá trình theo dõi, hướng dẫn và đồng hành của giáo viên, với những yêu cầu ngày càng đa dạng trong công việc.

Một giáo viên cho biết, dù ngành Giáo dục không lấy kết quả thi vào lớp 10 trung học phổ thông công lập làm tiêu chí thi đua, giáo viên vẫn không thể đứng ngoài kết quả của học sinh.

Một giáo viên Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Tân Khai (phường Vĩnh Hưng) chia sẻ, là giáo viên, ai cũng mong học sinh của mình có kết quả tốt nhất, nhất là trong một kỳ thi quan trọng như thi vào lớp 10. Giáo viên hiểu rằng phía sau mỗi học sinh là sự kỳ vọng của gia đình, nên trong quá trình dạy học, ôn tập, giáo viên đều cố gắng hết sức để giúp các em có sự chuẩn bị tốt nhất. Khi học sinh đạt kết quả cao, các em vui, phụ huynh yên tâm và giáo viên cũng thấy công sức của mình được ghi nhận.

Thực tế, không phải áp lực nào của học sinh cũng thể hiện qua điểm số hay một lịch học dày. Có những áp lực nằm ở cảm giác mệt mỏi, lo lắng, sợ không đạt kỳ vọng, nhưng học sinh lại không biết hoặc không muốn chia sẻ với người lớn.

Bà Nguyễn Thị Vân Hồng, Hiệu trưởng Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Chương Dương (phường Hồng Hà) cho rằng, trường học không chỉ là nơi dạy kiến thức mà còn cần là nơi học sinh cảm thấy vui và tìm đến khi gặp những vướng mắc cần tư vấn, chia sẻ.

Theo bà Hồng, điều quan trọng là học sinh phải cảm nhận những điều mình chia sẻ được thầy cô lắng nghe và coi là vấn đề nghiêm túc. Khi cảm thấy an toàn và được tôn trọng, các em mới có thể nói về những điều đang khiến mình lo lắng, mệt mỏi.

Bà Hồng cũng lưu ý, học sinh cần được bảo đảm sự riêng tư khi chia sẻ, bởi có những vấn đề rất riêng tư mà các em chỉ nói khi thực sự tin tưởng người đối diện. Bà mong muốn có ngày, dù cô trò chưa biết nhau, một học sinh vẫn có thể tìm đến và nói: “Cô ơi, con có chuyện này muốn nói với cô”. Theo bà, khi thầy cô trở thành một trong những người đầu tiên học sinh tìm đến khi gặp vấn đề, nhà trường sẽ có cơ hội hiểu và đồng hành với các em sớm hơn.

Đáng lưu ý, sức khỏe tinh thần là một phần của chất lượng giáo dục. Nghiên cứu do UNICEF Việt Nam phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo thực hiện cho thấy, môi trường học đường, áp lực học tập, tình trạng bắt nạt và một số sức ép xã hội có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần của học sinh. UNICEF nhấn mạnh vai trò quan trọng của nhà trường trong xây dựng môi trường an toàn, hỗ trợ sức khỏe tinh thần và giúp học sinh tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần.

Vì thế, điểm số chỉ là một phần, sự tiến bộ, khả năng tự học, tinh thần trách nhiệm, sức khỏe thể chất và tinh thần của học sinh là điều rất quan trọng và cần được quan tâm.

Thực hiện: Hồng Hạnh - Điệp Quyên
Thiết kế: Thanh Nga