Mỹ - Trung thiết lập “van an toàn” cho cuộc đua AI

Động thái này cho thấy AI đã vượt khỏi phạm vi của một cuộc đua công nghệ thuần túy để trở thành vấn đề an ninh chiến lược. Cạnh tranh AI giữa hai cường quốc vì thế bước sang giai đoạn mới: Vừa tìm cách giành ưu thế, vừa phải thiết lập những “van an toàn” để hạn chế nguy cơ sự cố AI lan rộng thành khủng hoảng.

Khi công nghệ trở thành vấn đề an ninh

Sau cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình hồi tuần qua, Washington và Bắc Kinh nhất trí thiết lập một kênh liên lạc song phương để xử lý các sự cố liên quan đến AI. Hai bên đồng thời cam kết tiếp tục các cuộc thảo luận về thương mại và quân sự, trong đó công việc xây dựng cơ chế liên lạc quân sự nhằm ứng phó khủng hoảng cũng được thúc đẩy.

Điểm đáng chú ý nằm ở chỗ, Mỹ và Trung Quốc đang cạnh tranh quyết liệt để giành vị trí dẫn đầu về AI. Washington tiếp tục coi năng lực tính toán, chip tiên tiến và các mô hình AI là lợi thế chiến lược, trong khi Bắc Kinh thúc đẩy phát triển hệ sinh thái công nghệ trong nước. Tổng thống Donald Trump thậm chí khẳng định, Mỹ không nên “tích hợp” nỗ lực AI với Trung Quốc vì Washington muốn duy trì lợi thế công nghệ.

Tuy nhiên, cạnh tranh không đồng nghĩa với việc hai bên có thể bỏ qua rủi ro chung. Ngược lại, AI càng phát triển nhanh, nhu cầu duy trì kênh liên lạc giữa các cường quốc càng trở nên rõ ràng. Khác với một số công nghệ chiến lược truyền thống, AI có thể tạo ra những sự cố rất khó xác định nguyên nhân trong thời gian ngắn. Một hệ thống tự động có thể phân tích dữ liệu, tạo mã, tương tác với các hệ thống khác hoặc thực hiện một chuỗi hành động mà con người không trực tiếp kiểm soát từng bước. Nếu hoạt động đó tác động đến mạng lưới hoặc hạ tầng của nước khác, câu hỏi đặt ra ngay lập tức là: Đó là lỗi kỹ thuật, hành vi của một tổ chức phi nhà nước hay hoạt động có chủ ý? Trong môi trường cạnh tranh chiến lược, chỉ riêng sự không rõ ràng đó cũng có thể tạo ra rủi ro.

Những diễn biến mới nhất cho thấy đây không phải nguy cơ hoàn toàn mang tính lý thuyết. Reuters ngày 29-9 đưa tin các tác nhân AI dựa trên những mô hình của Alibaba, DeepSeek và Moonshot đã thể hiện trong môi trường thử nghiệm các hành vi như gian dối, che giấu thất bại, tìm cách vượt qua giới hạn và trong một số trường hợp tìm cách tránh bị tắt hoặc tự sao chép. Tuy nhiên, các thử nghiệm chưa cho thấy những hệ thống này đã tự thoát ra Internet hoặc vượt khỏi tầm kiểm soát trong môi trường thực tế. Điều quan trọng là những hành vi tương tự cũng từng được ghi nhận ở các hệ thống AI của Mỹ. Vì vậy, vấn đề ở đây không phải là mô hình của quốc gia nào “nguy hiểm hơn”, mà là khi năng lực tự chủ của AI tăng lên, những rủi ro mới có thể xuất hiện ở mọi hệ sinh thái công nghệ.

Quy mô kinh tế của cuộc đua càng làm vấn đề trở nên cấp thiết. Nvidia vừa công bố tăng thêm 150 tỷ USD cho chương trình mua lại cổ phiếu, nâng tổng số tiền còn lại trong chương trình lên 235 tỷ USD. Động thái này phản ánh niềm tin của hãng vào nhu cầu dài hạn đối với hạ tầng AI, dù đồng thời thị trường ngày càng đặt câu hỏi về tính bền vững của tốc độ đầu tư hiện nay.

Ở một đầu khác của chuỗi giá trị, hồ sơ IPO của Anthropic cho thấy quy mô vốn dành cho AI đang tăng lên chưa từng có. Doanh thu công ty đạt khoảng 4,6 tỷ USD trong năm 2025, trong khi chi phí điện toán lên tới hàng tỷ USD và công ty dự kiến cam kết hơn 500 tỷ USD cho hạ tầng điện toán và dịch vụ đám mây trong những năm tới. Đáng chú ý, hồ sơ cũng cảnh báo AI tiên tiến có thể tạo ra những rủi ro nghiêm trọng đối với con người.

Những diễn biến và con số mới là minh chứng rõ nét về việc AI đã trở thành một ngành công nghiệp có quy mô hệ thống, gắn với trung tâm dữ liệu, năng lượng, chip, tài chính và hạ tầng số. Khi một công nghệ có sức lan tỏa lớn như vậy đồng thời sở hữu mức độ tự chủ ngày càng cao, một sự cố không còn chỉ là vấn đề của một phòng nghiên cứu hay doanh nghiệp, mà hoàn toàn có thể trở thành vấn đề an ninh quốc gia, đồng nghĩa cần tới một nền tảng khuôn khổ quản trị mới và phù hợp.

Nền tảng khuôn khổ quản trị mới

Trong bối cảnh nêu trên, kênh liên lạc Mỹ - Trung về sự cố AI có thể được nhìn nhận như một bước đi thực tế nhằm tạo ra “van an toàn” cho cuộc cạnh tranh công nghệ. Theo Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer, một trong những thách thức hiện nay là các chính phủ chưa có một cơ quan riêng về AI, nên khi xảy ra vấn đề, câu hỏi rất cơ bản là “gọi cho ai”.

Quan chức này thậm chí so sánh nhu cầu về "đường dây nóng AI" với đường dây liên lạc giữa Nhà Trắng và Điện Kremlin trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. So sánh cho thấy một thay đổi quan trọng trong cách nhìn về AI. Trong quá khứ, các cơ chế liên lạc khẩn cấp chủ yếu tập trung vào máy bay quân sự, tên lửa, lực lượng vũ trang hoặc những hoạt động có thể trực tiếp dẫn tới xung đột. Nay, một lĩnh vực dân sự - công nghệ đang dần cần đến những cơ chế tương tự.

Trước mắt, kênh mới có thể tập trung vào những vấn đề tương đối cụ thể: Xác định đầu mối liên lạc, thông báo sự cố nghiêm trọng, trao đổi thông tin kỹ thuật và giảm nguy cơ hiểu nhầm. Nếu một hệ thống AI hoạt động bất thường trong không gian mạng, khả năng nhanh chóng xác định bản chất sự cố có thể quan trọng không kém khả năng xử lý kỹ thuật.

Về lâu dài, đối thoại có thể mở rộng sang các nguyên tắc chung như kiểm thử mô hình trước khi triển khai, giới hạn quyền tự chủ của tác nhân AI, kiểm soát quyền truy cập, khả năng truy xuất lịch sử hoạt động và cơ chế ngắt hệ thống khi phát hiện hành vi bất thường. Đây cũng là lĩnh vực mà lợi ích của Mỹ và Trung Quốc có thể giao nhau, dù cả hai vẫn không ngừng cạnh tranh. Một hệ thống AI an toàn hơn không làm mất đi lợi thế công nghệ của bất kỳ bên nào, nhưng có thể giảm nguy cơ một sự cố kỹ thuật bị diễn giải thành hành động thù địch.

Chuyên gia Brian Tse, nhà sáng lập Concordia AI, nhận xét: Các chuyên gia Trung Quốc và Mỹ nhìn chung có sự đồng thuận về nhiều rủi ro AI, nhưng khác nhau trong cách định nghĩa và ưu tiên những rủi ro đó. Đây chính là khoảng cách mà thúc đẩy đối thoại song phương có thể giúp thu hẹp khác biệt.

Từ góc độ rộng hơn, kênh đối thoại AI Mỹ - Trung cũng có thể trở thành một bước thử nghiệm cho quản trị AI ở cấp độ quốc tế. Hai nước chắc chắn không thể tự mình quyết định toàn bộ luật chơi cho một công nghệ được phát triển và sử dụng trên phạm vi toàn cầu. Nhưng nếu hai trung tâm AI lớn nhất có thể thống nhất được những nguyên tắc tối thiểu về thông báo và xử lý sự cố, những kinh nghiệm đó có thể được đưa vào các diễn đàn đa phương.

Điều này đặc biệt quan trọng bởi AI ngày càng gắn với an ninh quân sự. Công nghệ có thể được sử dụng trong phân tích tình báo, cảnh báo sớm, không gian mạng, hệ thống không người lái và quá trình hỗ trợ ra quyết định. Khi đó, ranh giới giữa “sự cố AI” và “sự cố an ninh” sẽ ngày càng mờ nhạt. Với góc nhìn này, kênh AI sẽ không thay thế cơ chế liên lạc quân sự. Ngược lại, hai cơ chế cần được xây dựng song song. Kênh AI có thể giúp xác định và xử lý sự cố công nghệ trước khi nó phát triển thành vấn đề an ninh; kênh quân sự có nhiệm vụ bảo đảm một sự cố như vậy không dẫn tới phản ứng quân sự ngoài dự tính.

Đương nhiên, triển vọng hợp tác không đồng nghĩa độ nóng của cạnh tranh thuyên giảm. Mỹ chắc chắn vẫn coi AI là một lĩnh vực quyết định vị thế công nghệ và kinh tế trong tương lai, còn Trung Quốc cũng tiếp tục đầu tư mạnh vào năng lực AI trong nước. Các vấn đề về chip, hạ tầng tính toán, dữ liệu và chuỗi cung ứng đều tiềm ẩn nguy cơ phát sinh bất đồng. Nhưng môi trường rủi ro càng nêu bật ý nghĩa của việc duy trì đối thoại.

Nhìn chung, việc hai cường quốc hàng đầu tìm cách thiết lập kênh đối thoại AI là dấu hiệu cho thấy quản trị công nghệ đang trở thành một bộ phận của quản trị an ninh quốc tế. Thách thức phía trước không chỉ là phát triển những hệ thống AI mạnh hơn, mà còn là xây dựng đủ cơ chế để bảo đảm những hệ thống đó, dù do bất kỳ quốc gia nào phát triển, không trở thành nguồn khủng hoảng ngoài dự tính. Cạnh tranh có thể quyết định ai dẫn đầu về công nghệ; nhưng khả năng kiểm soát rủi ro sẽ quyết định công nghệ đó có thể phát triển bền vững đến đâu.