Bài 4: Người dân là chủ thể, trung tâm của quá trình tái thiết
Quy hoạch sông Hồng đang mở ra một không gian phát triển mới cho Hà Nội. Nhưng phía sau những tuyến đường, cây cầu, công viên và khu đô thị mới là cuộc sống của hàng triệu người dân đang gắn bó với hai bờ sông. Vì vậy, tái thiết không gian đô thị chỉ có thể thành công khi người dân được đặt vào vị trí trung tâm, được lắng nghe, được tham gia và được bảo đảm quyền lợi trong quá trình thay đổi nơi ở, sinh kế và môi trường sống.
Quy hoạch sông Hồng đang mở ra một không gian phát triển mới cho Hà Nội. Nhưng phía sau những tuyến đường, cây cầu, công viên và khu đô thị mới là cuộc sống của hàng triệu người dân đang gắn bó với hai bờ sông. Vì vậy, tái thiết không gian đô thị chỉ có thể thành công khi người dân được đặt vào vị trí trung tâm, được lắng nghe, được tham gia và được bảo đảm quyền lợi trong quá trình thay đổi nơi ở, sinh kế và môi trường sống.
Quy hoạch thường được thể hiện bằng bản đồ, chỉ tiêu sử dụng đất, mạng lưới giao thông và các khu chức năng. Nhưng phía sau mỗi khu đất trên bản đồ là một cộng đồng, một gia đình và những sinh kế đã hình thành trong nhiều năm. Dọc sông Hồng, điều này càng rõ nét. Nhiều khu dân cư, làng xóm đã tồn tại từ lâu; người dân có mối quan hệ chặt chẽ với đất đai, không gian sản xuất, nơi làm việc và các thiết chế văn hóa cộng đồng.
Đánh giá việc thành phố Hà Nội tổ chức lấy ý kiến rộng rãi về điều chỉnh quy hoạch, đại biểu Quốc hội, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương cho rằng, việc này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi quy hoạch này tác động trực tiếp đến đời sống, sinh kế, nơi ở, không gian văn hóa và tương lai của một cộng đồng dân cư rất lớn. Người dân không chỉ là đối tượng chịu tác động của quy hoạch mà còn là chủ thể của quá trình phát triển. Những tri thức bản địa về dòng chảy, bãi sông, lịch sử cư trú, sinh kế, tín ngưỡng, di tích, đường làng, bến nước và quan hệ cộng đồng là nguồn thông tin mà bản vẽ kỹ thuật hoặc dữ liệu hành chính khó có thể phản ánh đầy đủ.
“Việc lấy ý kiến sẽ giúp cơ quan lập quy hoạch nhận diện sớm các xung đột, khoảng trống và rủi ro; kiểm chứng tính khả thi của phương án; lựa chọn giải pháp tái định cư, chỉnh trang và bảo tồn phù hợp hơn. Quan trọng hơn, quá trình này tạo dựng sự đồng thuận xã hội. Một quy hoạch dù hiện đại đến đâu nhưng người dân không hiểu, không tin hoặc không nhìn thấy tương lai của mình trong đó thì khi triển khai sẽ gặp nhiều khó khăn. Ngược lại, khi người dân được thông tin đầy đủ, được lắng nghe và thấy ý kiến hợp lý của mình được tiếp thu, họ sẽ trở thành lực lượng đồng hành cùng thành phố”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhận định.
Cùng quan điểm, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Ủy viên Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội cho rằng, việc Hà Nội tổ chức lấy ý kiến rộng rãi nhân dân đối với điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng là một việc làm rất cần thiết, không chỉ để thực hiện đúng trình tự pháp luật về quy hoạch đô thị và nông thôn, mà quan trọng hơn là khẳng định quan điểm nhất quán, đó là người dân là chủ thể, là trung tâm và là đối tượng thụ hưởng của quá trình phát triển Thủ đô.
Bên cạnh đó, việc lấy ý kiến nhân dân còn góp phần nâng cao chất lượng và tính khả thi của quy hoạch. Cơ quan chuyên môn có dữ liệu, công cụ kỹ thuật và tầm nhìn tổng thể; nhưng người dân có tri thức bản địa, kinh nghiệm về dòng chảy, ngập lụt, giao thông, sinh kế, tập quán cộng đồng và những vấn đề phát sinh trong đời sống hằng ngày.
“Những thông tin đó rất khó được phản ánh đầy đủ chỉ bằng bản đồ và số liệu. Nếu được tiếp nhận nghiêm túc, ý kiến của người dân sẽ giúp nhận diện sớm các vấn đề về sử dụng đất, tái định cư, bảo tồn làng cổ, kết nối hạ tầng, không gian công cộng và an toàn phòng, chống lũ; qua đó giảm nguy cơ phải điều chỉnh nhiều lần hoặc phát sinh khiếu kiện khi triển khai”, bà Nguyễn Thị Việt Nga chia sẻ.
Góp ý về quá trình hoàn thiện quy hoạch, bà Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng, tiêu chí đầu tiên và có tính chất “điều kiện tiên quyết” phải là an toàn phòng, chống lũ và bảo vệ tuyệt đối hệ thống đê điều. Sông Hồng trước hết là một dòng sông lớn, có chế độ thủy văn phức tạp; vì vậy mọi ý tưởng khai thác không gian, dù hấp dẫn đến đâu, cũng phải tuân thủ Quy hoạch phòng, chống lũ, quy hoạch đê điều và các quy định có liên quan.
Thứ hai, phục hồi sinh thái và bảo đảm sức khỏe của dòng sông. Quy hoạch cần coi mặt nước, bãi bồi, vùng đất ngập nước, hành lang xanh và đa dạng sinh học là một hệ thống liên tục, không phải những phần đất “chưa xây dựng”. Việc bố trí công viên ngập nước, vùng trữ nước, nông nghiệp sinh thái, các không gian có khả năng ngập theo mùa phải dựa trên nguyên tắc thuận thiên. Đồng thời, phải kiểm soát nguồn thải, xử lý nước thải, rác thải, hoạt động tập kết vật liệu, lấn chiếm lòng sông và phục hồi khả năng tiếp cận mặt nước. Một trục cảnh quan lớn nhưng nước sông ô nhiễm thì chưa thể được coi là thành công.
Thứ ba, hạ tầng phải đi trước, đồng bộ và có sức chịu tải. Việc dự báo dân số và phân bố các khu chức năng cần hết sức thận trọng, gắn với năng lực của giao thông công cộng, cấp thoát nước, xử lý nước thải, y tế, giáo dục, cứu hộ và phòng cháy, chữa cháy. Các cây cầu, tuyến đường ven sông và mạng lưới đường sắt đô thị cần tạo kết nối hai bờ và giảm áp lực cho khu vực trung tâm, nhưng không được hình thành một “bức tường giao thông” mới ngăn cách người dân với dòng sông; phải ưu tiên giao thông công cộng, đi bộ, xe đạp và các kết nối mềm xuống bờ sông.
Thứ tư, bảo vệ cảnh quan, di sản và bản sắc. Khu vực nghiên cứu hiện có số lượng lớn di tích, địa điểm lưu niệm cùng nhiều làng xóm lâu đời. Vì vậy, tầng cao, mật độ, hình khối công trình và các điểm nhấn kiến trúc phải được kiểm soát theo từng phân đoạn, từng tầm nhìn cảnh quan; không thể áp một công thức đô thị hóa đồng loạt. Công trình biểu tượng nếu có phải được lựa chọn qua thi tuyển nghiêm túc, hài hòa với đường chân trời, di sản và cảnh quan sông.
Cuối cùng, cần đặt hiệu quả xã hội và khả năng chống chịu dài hạn lên trên hiệu quả tài chính ngắn hạn. Bà Nguyễn Thị Việt Nga bày tỏ đồng tình với 6 giá trị cốt lõi mà đồ án xác định, gồm an toàn phòng, chống lũ, sinh thái, hạ tầng, chuyển đổi chức năng, phát triển kinh tế và văn hóa văn minh. Nhưng các giá trị này phải được lượng hóa bằng chỉ tiêu, bản đồ kiểm soát và cơ chế giám sát cụ thể. Trong trường hợp có xung đột, thứ tự ưu tiên phải rõ: An toàn, sinh thái và lợi ích công cộng là những giới hạn không thể thương lượng.
Quy hoạch có thể mở ra một không gian đô thị mới, nhưng để không gian ấy thực sự đi vào cuộc sống, trước hết phải bảo đảm quyền lợi của những người đang sống trên vùng đất được quy hoạch. Trong đó, chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư không chỉ là khâu thực hiện dự án, mà là nền tảng để người dân yên tâm trước những thay đổi lớn về nơi ở và sinh kế.
Chia sẻ quan điểm về việc thành phố Hà Nội định hướng sẽ thực hiện bố trí tái định cư đối với các trường hợp phải di dời giải phóng mặt bằng để thực hiện dự án tại nhiều địa điểm, loại hình nhà, đất tái định cư, đại biểu Quốc hội, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương cho rằng, đây là định hướng phù hợp, bởi nhu cầu của người dân không giống nhau. Có gia đình muốn tái định cư tại chỗ để tiếp tục sinh kế và duy trì các quan hệ cộng đồng; có gia đình phù hợp với căn hộ; có hộ cần nhà ở gắn với mặt bằng kinh doanh; có trường hợp mong muốn nhận đất hoặc lựa chọn một khu vực khác có điều kiện sống thuận lợi hơn. Do đó, việc trao cho người dân những phương án thực chất, phù hợp pháp luật sẽ tốt hơn một mô hình áp dụng đồng loạt.
Tuy nhiên, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, điều cốt lõi không phải là có bao nhiêu phương án mà là chất lượng và khả năng lựa chọn thực tế. Tái định cư phải đi trước một bước, bảo đảm nơi ở mới có hạ tầng kỹ thuật, trường học, y tế, giao thông, không gian sinh hoạt cộng đồng và cơ hội việc làm. Giá bồi thường, cơ chế hỗ trợ và nghĩa vụ tài chính cần minh bạch, hợp lý, bảo đảm người dân không bị giảm chất lượng sống sau di dời. Với người cao tuổi, hộ yếu thế hoặc người có sinh kế phụ thuộc địa bàn, cần có chính sách hỗ trợ riêng.
"Thước đo cuối cùng phải là người dân có nơi ở mới an toàn hơn, tốt hơn và có khả năng ổn định cuộc sống lâu dài", PGS.TS Bùi Hoài Sơn chia sẻ.
Cùng quan điểm, PGS.TS Vũ Hào Quang, Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn Tổng hợp và Phân tích dư luận xã hội (Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội) cho rằng, cần coi an sinh xã hội và tái định cư là một cấu phần trung tâm của quy hoạch, chứ không phải công việc xử lý sau khi quy hoạch đã được phê duyệt.
"Thông tin công bố dự kiến bố trí khoảng 265ha đất tái định cư, với định hướng ưu tiên duy trì địa bàn sinh sống, sinh kế và sự gắn kết cộng đồng; điều kiện sống tại nơi tái định cư phải bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ. Tôi cho rằng định hướng này rất đáng được ghi nhận, nhưng vấn đề quan trọng hơn là phải lượng hóa được thế nào là bằng hoặc tốt hơn", PGS.TS Vũ Hào Quang chia sẻ.
PGS.TS Vũ Hào Quang cũng cho rằng, thành công của quy hoạch không nên chỉ được đo bằng số ki-lô-mét đường được xây dựng, số héc-ta đất được chỉnh trang hay giá trị đầu tư của dự án. Thước đo cuối cùng phải là chất lượng sống của người dân, mức độ bền vững của cộng đồng và khả năng gìn giữ căn tính văn hóa của Hà Nội. Một quy hoạch tốt phải tạo ra một dòng sông đẹp hơn, một thành phố hiện đại hơn, nhưng đồng thời phải làm cho những người đang sinh sống tại khu vực đó có cơ hội sống tốt hơn.
Ngoài ra, PGS.TS Vũ Hào Quang cũng cho rằng cần đặc biệt bảo tồn không gian văn hóa - tâm linh và những di sản tinh thần gắn với lịch sử cư dân hai bên sông Hồng. Đây là vấn đề cần được đặt ngang hàng với bảo tồn cảnh quan và bảo vệ môi trường.
Theo thông tin chính thức của Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội, trong phạm vi nghiên cứu hiện có 123 công trình di tích, gồm 1 di tích quốc gia đặc biệt, 26 di tích cấp quốc gia, 35 di tích cấp thành phố và 61 di tích chưa được xếp hạng; ngoài ra còn có 14 địa điểm lưu niệm các sự kiện cách mạng, kháng chiến. Con số đó cho thấy khu vực hai bên sông Hồng không phải là một “khoảng trống” chờ đô thị hóa mà là một không gian văn hóa đã được hình thành qua nhiều thế hệ.
"Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15 hiện hành có hiệu lực từ ngày 1-7-2025, tạo khung pháp lý mới cho việc bảo vệ và phát huy các giá trị di sản văn hóa. Vì vậy, đối với Quy hoạch sông Hồng, tôi đề nghị không chỉ lập danh mục các di tích đã được xếp hạng mà cần lập một bản đồ đầy đủ về không gian văn hóa - tâm linh của toàn bộ vùng quy hoạch", PGS.TS Vũ Hào Quang nhìn nhận.
Từ yêu cầu đặt người dân ở vị trí trung tâm của quá trình phát triển, câu chuyện Quy hoạch sông Hồng cũng mở ra một không gian mới về tổ chức hạ tầng và cảnh quan đô thị. Trong đó, Trục Đại lộ cảnh quan được kỳ vọng trở thành một cấu phần quan trọng, kết nối các khu vực đô thị hai bên sông, đồng thời tạo lập một không gian công cộng quy mô lớn gắn với mặt nước, cây xanh và các giá trị văn hóa lịch sử. Nếu được triển khai đồng bộ với hệ thống giao thông, không gian sinh thái và các khu vực dân cư, đại lộ không chỉ có ý nghĩa về kết nối mà còn góp phần hình thành diện mạo mới cho không gian ven sông Hồng. Bài toán đặt ra là làm thế nào để tuyến đại lộ này vừa tạo động lực phát triển, vừa giữ được cấu trúc cảnh quan, hệ sinh thái và những giá trị vốn có của vùng đất ven sông.
Trao đổi với phóng viên, GS.TS Phạm Hồng Tung, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển, cho rằng, việc xác định sông Hồng là trục cảnh quan, trục tăng trưởng chính của Hà Nội là một chủ trương đúng, có rất nhiều triển vọng.
"Để con sông trở thành dòng sông sáng tạo, dòng sông văn hóa, tôi kỳ vọng phân khu sông Hồng sẽ trở thành một tiểu vùng đô thị của Hà Nội, trở thành nơi mẫu mực cho những vùng khác ở ven sông Hồng. Đây sẽ là nơi tiếp nối truyền thống giao thương của Hà Nội trước đây", GS.TS Phạm Hồng Tung nhìn nhận.
Có thể thấy, từ bảo tồn di sản, tổ chức không gian cảnh quan, xây dựng Trục Đại lộ cảnh quan đến chính sách tái định cư, điểm chung xuyên suốt của quy hoạch sông Hồng vẫn là con người. Người dân vừa là đối tượng được thụ hưởng những giá trị mà quy hoạch mang lại, vừa là chủ thể góp phần hình thành, gìn giữ và làm nên sức sống của không gian hai bên sông. Vì vậy, mỗi quyết sách, mỗi phương án triển khai được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa yêu cầu phát triển của Thủ đô với đời sống, sinh kế, văn hóa và nguyện vọng chính đáng của cộng đồng.
Khi người dân được sống trong những khu dân cư có hạ tầng đồng bộ, được tiếp cận tốt hơn với trường học, y tế, giao thông, không gian xanh; khi những người phải di dời được bảo đảm nơi ở mới phù hợp và có điều kiện ổn định cuộc sống; khi những giá trị văn hóa, làng xóm và ký ức cộng đồng được trân trọng trong diện mạo đô thị mới, khi đó quy hoạch mới thực sự đi vào cuộc sống. Sự thay đổi của không gian đô thị vì thế không chỉ được nhìn thấy qua những công trình mới, mà còn được cảm nhận từ những chuyển biến tích cực trong cuộc sống hằng ngày của người dân.
Với tầm nhìn dài hạn, sông Hồng có thể trở thành trục cảnh quan, trục văn hóa và động lực phát triển mới của Hà Nội. Nhưng để dòng sông thực sự phát huy vai trò ấy, điều quan trọng vẫn là làm sao để mỗi bước phát triển đều tạo thêm cơ hội, nâng cao chất lượng sống và củng cố sự gắn kết của cộng đồng. Khi con người được đặt ở vị trí trung tâm, được tham gia vào quá trình thay đổi và trở thành chủ thể thụ hưởng thành quả của quy hoạch, những giá trị về cảnh quan, văn hóa, lịch sử và phát triển mới có thể cùng nhau tạo nên một diện mạo sông Hồng hiện đại, nhân văn và bền vững cho Thủ đô...
Còn nữa...
Thực hiện: Văn Huy - Nguyễn Thủy - Nhật Huy
Văn Huy - Nguyễn Thủy - Nhật Huy