Nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ trên môi trường số

Cố tình vi phạm vì "siêu lợi nhuận"

Phát biểu tại hội thảo, nhà báo Nguyễn Mạnh Hưng, Phó Tổng Biên tập Báo Bảo vệ Pháp luật, cho biết trong nền kinh tế tri thức và kỷ nguyên số, sở hữu trí tuệ không chỉ là vấn đề bảo vệ quyền mà ngày càng trở thành nguồn lực phát triển tài sản của doanh nghiệp, đồng thời là thước đo năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Tuy nhiên, hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ ngày càng đa dạng, tinh vi, không còn giới hạn trong không gian thương mại truyền thống mà đang dịch chuyển mạnh lên môi trường số. Đặc biệt, năm 2026 đánh dấu bước chuyển quan trọng khi Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực, đặt ra những yêu cầu mới về đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, khai thác tài sản trí tuệ và nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Hội thảo là diễn đàn để các cơ quan quản lý, cơ quan thực thi, giới chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp cùng nhận diện thực trạng, những phương thức, thủ đoạn mới và các khó khăn, điểm nghẽn trong phát hiện, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, nhất là trên môi trường số. Qua đó, làm rõ cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý, cơ quan thực thi pháp luật, chủ thể quyền và doanh nghiệp, bảo đảm xử lý vi phạm kịp thời, nghiêm minh, có sức răn đe; đồng thời đề xuất các giải pháp thiết thực, khả thi để nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về sở hữu trí tuệ.

Tại hội thảo, ông Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), cho biết trong giai đoạn 2021-2025, lực lượng Quản lý thị trường đã xử lý gần 20.000 vụ vi phạm. Tuy nhiên, theo ông, đây vẫn là “con số khiêm tốn”, chưa phản ánh đầy đủ bản chất và quy mô của tình trạng hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Theo ông Nguyễn Đức Lê, nguyên nhân sâu xa của vấn nạn này trước hết xuất phát từ lợi nhuận. Để tạo ra một sản phẩm có chất lượng, đáp ứng kỳ vọng của người tiêu dùng, doanh nghiệp phải đầu tư nhiều năm. Khi sản phẩm được thị trường đón nhận, các tổ chức, cá nhân có động cơ trục lợi có thể tìm cách làm giả hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

“Rõ ràng, lợi nhuận có thể gấp đôi, gấp ba, thậm chí gấp 10, 20 lần. Đây là một trong những nguyên nhân sâu xa của vấn nạn hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ”, ông Nguyễn Đức Lê khẳng định.

Một nguyên nhân khác là nhận thức của một bộ phận người tiêu dùng. Do giá rẻ, dễ mua, dễ tiếp cận, có trường hợp người tiêu dùng dù biết là hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn mua. Bên cạnh đó, một số doanh nghiệp chưa nhận thức đầy đủ về trách nhiệm phối hợp với cơ quan chức năng trong ngăn chặn sản xuất, kinh doanh hàng giả.

Từ góc độ hoàn thiện pháp luật, ông Nguyễn Đức Dũng, Trưởng phòng Thanh tra và Giải quyết khiếu nại, Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho biết, tháng 12-2025, Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ với nhiều điểm mới.

Đáng chú ý, thời gian thẩm định đơn được rút ngắn đáng kể, như đối với các sáng chế, từ 18 tháng xuống 12 tháng; đối với một số sáng chế công nghệ chiến lược đã thương mại hóa có thể còn 3 tháng; nhãn hiệu từ 5 năm xuống 3 tháng.

Luật và Nghị định số 100/2026/NĐ-CP của Chính phủ cũng quy định xây dựng các cơ sở dữ liệu quốc gia phục vụ xác lập và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, gồm 4 nhóm: xác lập quyền sở hữu trí tuệ; giao dịch về quyền sở hữu trí tuệ phục vụ định giá tài sản trí tuệ; quản lý chỉ dẫn địa lý và thực thi quyền. Đây là lần đầu tiên việc xây dựng cơ sở dữ liệu về sở hữu trí tuệ được luật hóa.

Luật cũng bổ sung một số đối tượng được bảo hộ như kiểu dáng riêng phần, kiểu dáng phi vật lý; quy định về bảo hộ đối tượng do AI tạo ra và tăng cường bảo hộ sở hữu trí tuệ trong môi trường số, trong đó làm rõ trách nhiệm của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian.

Trong lĩnh vực thương mại điện tử, Luật Thương mại điện tử và Nghị định số 248/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định nghĩa vụ xác thực thông tin người bán để truy xuất các gian hàng vi phạm; đồng thời quy định trách nhiệm của nền tảng thương mại điện tử trong phối hợp với chủ sở hữu quyền, rà soát, gỡ bỏ sản phẩm xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Nghị định 186/2026/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 99/2013/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp cũng bổ sung thẩm quyền xử phạt cho nhiều chức danh, trong đó có Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ, Chủ tịch UBND cấp xã, Trưởng Công an cấp xã và nhiều chức danh trong lực lượng công an. Việc tăng thẩm quyền ở cơ sở nhằm xử lý nhanh hơn các hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ có tính chất nhỏ lẻ, phân tán.

Quyết liệt xử lý sai phạm

Theo ông Nguyễn Đức Dũng, công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ đã có những chuyển biến tích cực, đặc biệt từ khi thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5-5-2026 của Thủ tướng Chính phủ về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Từ ngày 7-5 đến hết tháng 8-2026, cả nước đã xử lý hành chính 4.989 vụ vi phạm, tăng 242% so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó, các địa phương chú trọng hơn đến xử lý xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, với 43 vụ bị xử lý hành chính, tăng 4.200% so với cùng kỳ.

Về hình sự, từ khi ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg đến nay đã khởi tố 211 vụ, tăng 1.658% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, cả năm 2025, cả nước khởi tố 43 vụ liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp. Bên cạnh đó, các lực lượng chức năng cũng đã ngăn chặn 3.731 trang web có nội dung xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Theo ông Nguyễn Đức Dũng, những kết quả này cho thấy công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ đã có chuyển biến cả về nhận thức và hành động của các cơ quan thực thi.

Chuyên gia này thông tin thêm, Chính phủ đang giao Bộ Công an chủ trì sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự, trong đó nghiên cứu sửa đổi Điều 225 và Điều 226 về các tội xâm phạm quyền tác giả và quyền sở hữu công nghiệp. Định hướng là tăng chế tài hình sự, bổ sung một số hành vi chưa được quy định và làm rõ những khái niệm còn vướng trong thực tiễn.

Cần ứng dụng công nghệ, tăng cường vai trò cấp cơ sở

Về giải pháp thời gian tới, ông Nguyễn Đức Lê cho rằng cần tăng cường phối hợp, đặc biệt là sự chỉ đạo của Ban Chỉ đạo quốc gia và Văn phòng Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia. Các lực lượng Quản lý thị trường, hải quan, sở hữu trí tuệ, công an, bộ đội biên phòng, cảnh sát biển... cần hình thành mạng lưới phối hợp tổng thể.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển sang chính quyền địa phương hai cấp, ông Nguyễn Đức Lê nhấn mạnh cấp xã, các phường phải là nhân tố nổi bật. Theo ông, nếu ngay từ cơ sở quản lý tốt, nắm bắt thông tin và các lực lượng phối hợp chặt chẽ thì công tác đấu tranh chống hàng giả, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ sẽ có chuyển biến.

Cùng với đó là vai trò của các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp trong cung cấp thông tin, phối hợp với cơ quan chức năng và nâng cao nhận thức người tiêu dùng. Đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho rằng, tiếng nói của các hiệp hội có ý nghĩa quan trọng bởi đây là đại diện cho nhiều doanh nghiệp trong cùng ngành hàng.

Ngoài ra, một yêu cầu khác được đặt ra là nâng cao năng lực lực lượng thực thi và ứng dụng công nghệ.

“Đã đến lúc chúng ta phải có một hệ thống đủ mạnh để chúng ta có thể quản lý, nhận diện, phân biệt giữa hàng thật, hàng giả cũng như hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ”, ông Nguyễn Đức Lê nói.

Chuyên gia này cũng thông tin thêm, hiện Bộ Công Thương đang cố gắng xây dựng các hệ thống nhận diện, kết nối với các bộ, ngành và Trung tâm Dữ liệu quốc gia. Trong tương lai, người tiêu dùng có thể sử dụng thiết bị thông minh để chụp ảnh sản phẩm, hệ thống AI tự động quét và đưa ra cảnh báo về dấu hiệu hàng thật hoặc giả mạo. Về lâu dài, việc xây dựng hệ thống dữ liệu, nhận diện và kết nối thông tin giữa các cơ quan sẽ góp phần khắc phục những khó khăn trong xác định hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, đồng thời nâng cao hiệu quả xử lý vi phạm.

Ông Nguyễn Đức Dũng, Trưởng phòng Thanh tra và Giải quyết khiếu nại, Cục Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ chia sẻ, thời gian tới, 9 Bộ, cơ quan dự kiến ký chương trình phối hợp hành động về phòng, chống và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ giai đoạn 2026-2030 (bao gồm Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Công Thương, Bộ Tài chính, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Viện Kiểm sát Nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao). Một nội dung quan trọng của chương trình là xây dựng cơ sở dữ liệu về thực thi quyền, mục tiêu đưa hệ thống vào vận hành thử nghiệm từ nay đến hết năm 2026. Điều này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả phát hiện, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, huy động sự tham gia của doanh nghiệp, hiệp hội và người tiêu dùng trong bảo vệ tài sản trí tuệ.