Bài 3: Khai mở không gian đô thị bên sông Hồng

Điều chỉnh quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng đang mở ra một cách tiếp cận mới đối với không gian hai bên dòng sông. Không chỉ chỉnh trang cảnh quan, mục tiêu lớn hơn là tổ chức lại mạng lưới giao thông, không gian xanh, khu dân cư và các chức năng đô thị, từng bước biến sông Hồng từ một khoảng cách tự nhiên trở thành một trục kết nối của Hà Nội.

---

Trong nhiều thập niên, Hà Nội phát triển chủ yếu với tâm thế “hướng vào trong”, trong khi sông Hồng phần nào bị tách khỏi đời sống đô thị bởi hệ thống đê điều, hạ tầng giao thông thiếu đồng bộ và những hạn chế trong khai thác không gian ngoài đê. Đây là một nghịch lý khi Hà Nội có một dòng sông lớn chạy qua giữa đô thị nhưng người dân lại chưa thực sự có nhiều cơ hội tiếp cận, sử dụng và cảm nhận dòng sông như một phần của không gian sống.

Tư duy quy hoạch hiện nay đang đặt ra yêu cầu thay đổi điều đó. Trên thế giới, nhiều thành phố lớn đã chuyển từ tư duy “quay lưng vào sông” sang “hướng ra sông”. London có sông Thames, Paris có sông Seine, Seoul hồi sinh không gian mặt nước, trong khi nhiều đô thị châu Á cũng coi các hành lang sông là cấu phần quan trọng của cấu trúc đô thị. Dòng sông không còn đơn thuần là ranh giới địa lý hay yếu tố thoát nước, mà trở thành không gian công cộng, sinh thái, văn hóa, du lịch và kinh tế.

Hà Nội có đầy đủ điều kiện để đi theo hướng đó, nhưng bài toán của Thủ đô phức tạp hơn bởi yêu cầu đặc biệt về phòng, chống lũ. Vì vậy, khai thác sông Hồng không thể được hiểu đơn giản là xây dựng thật nhiều công trình ven sông. Đó phải là quá trình tổ chức lại không gian trên nguyên tắc hài hòa giữa an toàn, sinh thái, hạ tầng, phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa.

Điều chỉnh quy hoạch lần này đặt ra một cách nhìn rộng hơn. Đó là không coi sông Hồng đơn thuần là một yếu tố cảnh quan, mà xem đây là một trục không gian có khả năng tổ chức lại đô thị. Từ trục này, hệ thống đường giao thông, cầu qua sông, các tuyến ven sông, công viên, quảng trường và không gian công cộng có thể được liên kết thành một mạng lưới. Khi những kết nối đó hình thành, hai bên sông không còn phát triển như những khu vực riêng biệt mà có thể bổ trợ cho nhau về chức năng.

Trao đổi về vấn đề này, KTS Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch Kiến trúc Hà Nội, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam cho rằng, sông Hồng không chỉ có giá trị tự nhiên mà còn gắn với lịch sử, văn hóa và hệ thống giao thông của Thủ đô. Do đó, việc phát triển Thủ đô với tư duy kiến tạo sông Hồng trở thành trục văn hóa - sinh thái - cảnh quan là xu hướng mang tính tất yếu.

Ngay từ thời Pháp thuộc, cầu Long Biên đã được xây dựng để kết nối hai bờ sông. Sau này, Hà Nội tiếp tục phát triển hàng loạt cây cầu như Thăng Long, Chương Dương, Vĩnh Tuy, Nhật Tân… Trong tương lai, dự kiến sẽ có khoảng 18 cây cầu vượt sông Hồng. Điều đó cho thấy dòng sông này luôn giữ vai trò trung tâm, vừa mang ý nghĩa biểu tượng, vừa có giá trị chiến lược trong phát triển đô thị.

Theo KTS Đào Ngọc Nghiêm, trong quy hoạch, dự án Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng có ý nghĩa đặc biệt, có thể tạo ra vị thế mới cho Hà Nội. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai cần đặc biệt lưu ý một số vấn đề lớn.

Thứ nhất là yếu tố tự nhiên. Sông Hồng dài khoảng 1.200km, trong đó, đoạn qua Hà Nội hơn 100km, riêng khu vực trung tâm khoảng 40km. Việc quy hoạch cần nghiên cứu kỹ về thủy văn, dòng chảy, khả năng thoát lũ và các tác động từ thượng nguồn. Theo các nghiên cứu, lòng sông có chu kỳ biến động lớn khoảng 70-80 năm, vì vậy phải tính toán dài hạn, nhất là trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Thứ hai là việc ứng dụng khoa học, công nghệ. Nhiều quốc gia như Hàn Quốc, Nhật Bản có kinh nghiệm trong quản lý và phát triển sông đô thị. Tuy nhiên, Hà Nội cần chọn lọc, áp dụng phù hợp với điều kiện thực tế. Hiện nay, khu vực bãi sông có hàng trăm nghìn người sinh sống và con số này có thể tiếp tục gia tăng. Do đó, việc bảo đảm an toàn, ổn định đời sống cho người dân là yêu cầu bắt buộc.

Thứ ba là khai thác giá trị văn hóa. Sông Hồng là không gian tích tụ nhiều giá trị lịch sử, làng nghề, lễ hội, vì vậy, phát triển phải gắn với bảo tồn, tránh làm mai một bản sắc.

Thứ tư là nâng cao chất lượng sống thông qua phát triển không gian xanh, hạ tầng xã hội và môi trường sinh thái.

Cuối cùng là bài toán nguồn lực, đây là dự án quy mô rất lớn, đòi hỏi cơ chế đặc thù để huy động hiệu quả nguồn lực xã hội.

Ở góc nhìn quốc tế, TS.KTS Emmanuel Cerise, Trưởng đại diện Vùng Région Ile-de-France tại Hà Nội, Giám đốc Cơ quan hỗ trợ Hợp tác quốc tế Vùng Paris tại Việt Nam cho rằng, đối với khu vực hành lang sông Hồng, đây là một bài toán lớn cho tương lai. Hiện tại, khả năng tiếp cận còn hạn chế nên khó phát triển, nhưng cũng chính vì chưa phát triển nên khu vực này còn tiềm năng rất lớn.

“Sẽ là điều đáng tiếc nếu chỉ quy hoạch nơi đây cho mục tiêu kinh tế và thương mại. Khu vực này có thể trở thành “lá phổi xanh” lớn của Hà Nội”, TS.KTS Emmanuel Cerise nhìn nhận.

Theo TS Bùi Văn Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế (Trường Đại học Thủ đô Hà Nội), Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đã xác lập cấu trúc đô thị “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”. Trong cấu trúc ấy, sông Hồng được xác định là trục cảnh quan sinh thái - văn hóa chủ đạo, đồng thời là một trong những trục động lực của toàn đô thị. Vì vậy, điều chỉnh lần này không đơn thuần là cập nhật một đồ án đã có, mà là tái định vị hành lang sông Hồng trong chiến lược phát triển dài hạn của Hà Nội.

Trọng tâm lớn nhất khi tổ chức lại không gian sông Hồng là phải theo nguyên tắc an toàn, sinh thái và vì con người, đưa dòng sông thực sự trở thành trục trung tâm của Thủ đô nhưng không đánh đổi an toàn thoát lũ, môi trường, di sản và quyền lợi của cộng đồng để lấy tăng trưởng bất động sản. Trong đó, an toàn phòng, chống lũ phải là giới hạn cứng và điều kiện tiên quyết. Mọi phương án về đại lộ cảnh quan, khu đô thị, công viên, công trình biểu tượng hay tôn cao bãi sông chỉ được triển khai sau khi được kiểm chứng bằng các mô hình thủy văn, thủy lực và đánh giá tác động tích lũy trên toàn lưu vực.

Theo TS Bùi Văn Tuấn, yêu cầu cao hơn của lần điều chỉnh là chuyển không gian ven sông từ khu vực khó tiếp cận, hạ tầng thiếu đồng bộ thành một bộ phận hữu cơ của đời sống đô thị. Điều này đòi hỏi hình thành mạng lưới công viên, đường dạo, không gian văn hóa, thể thao và sinh hoạt cộng đồng có tính liên tục; đồng thời kết nối thuận tiện với giao thông công cộng, đường dành cho người đi bộ, xe đạp và giao thông đường thủy. Không gian công cộng ven sông phải được sử dụng thường xuyên, thay vì chỉ tồn tại như những mảng xanh trên bản vẽ quy hoạch.

Từ góc độ xã hội, TS Bùi Văn Tuấn cho rằng, người dân phải được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình tái thiết. Một tuyến đại lộ quy mô lớn nhưng làm giảm khả năng tiếp cận dòng sông chưa thể coi là thành công. Một khu đô thị hiện đại nhưng làm đứt gãy sinh kế, quan hệ xã hội và ký ức của cộng đồng ven sông cũng không đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Vì vậy, việc di dời hoặc tái định cư cần được xem xét thận trọng, chỉ thực hiện khi cần thiết cho an toàn thoát lũ, hạ tầng thiết yếu và lợi ích công cộng. Nơi ở mới phải có điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ; đồng thời cần duy trì ở mức cao nhất có thể địa bàn sinh kế, mạng lưới xã hội và sự gắn kết cộng đồng.

Một yêu cầu quan trọng khác là bảo tồn cấu trúc văn hóa của không gian ven sông. Hai bên sông Hồng không phải khu vực trống mà là nơi tích tụ nhiều lớp lịch sử, với hệ thống làng cổ, làng nghề, di tích, không gian tín ngưỡng, bến bãi và phương thức sinh kế gắn với dòng sông. Những giá trị này cần được nhận diện như một thành phần cấu trúc của quy hoạch, không chỉ là các đối tượng được khoanh vùng bảo vệ. Bảo tồn ở đây không có nghĩa giữ nguyên trạng toàn bộ, mà là duy trì những yếu tố tạo nên bản sắc của từng khu vực và tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục tham gia vào quá trình phát triển.

Nhìn từ góc độ quy hoạch và phát triển đô thị, cơ hội lớn nhất mà không gian sông Hồng mang lại không nằm ở việc bổ sung một quỹ đất xây dựng quy mô lớn, mà ở khả năng tái cấu trúc không gian phát triển của toàn thành phố. Đây là cơ hội để Hà Nội điều chỉnh mô hình đô thị vốn phát triển chưa cân đối giữa hai bên sông, đồng thời hình thành một cấu trúc đa trung tâm có tính liên kết và bền vững hơn.

“Khi các cây cầu mới, đường vành đai, đường sắt đô thị, giao thông đường thủy và những cực phát triển mới từng bước được hình thành, sông Hồng có điều kiện chuyển từ đường phân chia thành “bản lề” kết nối hai phần đô thị. Sự thay đổi này không chỉ rút ngắn khoảng cách địa lý mà còn tạo điều kiện phân bố lại dân cư, việc làm, dịch vụ công và các hoạt động kinh tế, qua đó giảm áp lực lên khu vực nội đô lịch sử và thúc đẩy phát triển cân bằng hơn giữa hai bờ”, TS Bùi Văn Tuấn nhìn nhận.

Cũng theo TS Bùi Văn Tuấn, một lợi thế nổi bật của hành lang sông Hồng là khả năng kết nối nhiều nguồn lực đặc sắc của Hà Nội: Hồ Tây và khu vực nội đô lịch sử; trục Hồ Tây - Cổ Loa; cầu Long Biên và các không gian ký ức đô thị; hệ thống làng cổ, làng nghề và di tích ven sông; Bát Tràng; các vùng nông nghiệp ven đô; cùng những khu đô thị mới ở phía Bắc và phía Đông thành phố. Hiện nay, những nguồn lực này còn phân tán, thiếu sự liên kết về không gian, giao thông và sản phẩm. Quy hoạch sông Hồng có thể tạo ra một cấu trúc chung để kết nối chúng thành mạng lưới.

Trên cơ sở đó, Hà Nội có khả năng hình thành một hành lang văn hóa - sinh thái - sáng tạo có quy mô lớn. Hành lang này vừa thực hiện chức năng bảo vệ môi trường, điều tiết khí hậu và thích ứng với lũ, vừa tạo không gian cho các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, du lịch, thể thao, công nghiệp sáng tạo và sinh hoạt cộng đồng. Nếu được tổ chức hợp lý, đây còn có thể trở thành nền tảng cho một số mô hình kinh tế mới gắn với di sản, cảnh quan và trải nghiệm ven sông, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào khai thác địa tô và phát triển bất động sản.

Cơ hội của sông Hồng vì thế cần được nhìn nhận trên hai phương diện. Về cấu trúc, dòng sông có thể trở thành trục kết nối các cực phát triển và góp phần tổ chức lại quan hệ giữa đô thị trung tâm với khu vực phía Bắc, phía Đông và phía Nam Hà Nội. Về hình ảnh, đây là điều kiện để Thủ đô kiến tạo một diện mạo đô thị mới, trong đó cảnh quan tự nhiên, chiều sâu lịch sử và năng lực sáng tạo đương đại cùng hiện diện.

Như vậy, giá trị lớn nhất của không gian sông Hồng không phải là thành phố có thể xây dựng thêm bao nhiêu, mà là Hà Nội có thể tổ chức lại sự phát triển của mình như thế nào. Nếu được quy hoạch đúng hướng, sông Hồng sẽ không chỉ tạo nên một mặt tiền đô thị mới, mà còn trở thành trục liên kết không gian, cân bằng phát triển và định hình bản sắc của Thủ đô trong dài hạn.

Còn nữa...

---

Thực hiện: Văn Huy - Nguyễn Thủy - Nhật Huy