Nhận diện và đấu tranh với tội phạm lợi dụng dịch vụ bưu chính

Từ những kiện hàng ma túy...

Tháng 7-2024, tại khu vực Làng Việt kiều châu Âu, Hà Nội, lực lượng chức năng bắt quả tang Trương Hữu Tuấn khi đang nhận 9 thùng hàng từ xe của một công ty chuyển phát. Kiểm tra số hàng, lực lượng chức năng phát hiện trong 8 thùng có khoảng 97,5kg ma túy tổng hợp. Số ma túy được chia nhỏ, hút chân không rồi ngụy trang trong các bịch dung dịch rượu vang.

Quá trình điều tra sau đó xác định, các đối tượng lợi dụng hình thức chuyển phát nhanh quốc tế để đưa ma túy vào Việt Nam. Đến năm 2025, Công an thành phố Hà Nội hoàn tất hồ sơ, đề nghị truy tố 3 đối tượng liên quan.

Vụ án cho thấy một đặc điểm đáng chú ý: Thay vì người phạm tội phải trực tiếp mang theo gần một tạ ma túy, hàng cấm được ngụy trang thành hàng hóa rồi “đi” trong luồng chuyển phát thông thường. Người tổ chức, người gửi, người nhận và kiện hàng có thể tách rời nhau, qua nhiều địa bàn, nhiều khâu trung chuyển trước khi đến điểm cuối. Đó cũng là lý do chuyển phát nhanh từ lâu đã trở thành một trong những tuyến được lực lượng phòng, chống ma túy đặc biệt lưu ý.

Nhưng nếu ma túy cho thấy mức độ nguy hiểm của việc lợi dụng mạng lưới vận chuyển, thì thực tế gần đây cho thấy vấn đề không còn giới hạn ở loại tội phạm này. Chính những tiện ích của dịch vụ bưu chính như vận chuyển nhanh, mạng lưới rộng, giao tận tay người nhận, số lượng đơn hàng rất lớn... đã bị các đối tượng lợi dụng để đưa nhiều loại hàng hóa vi phạm tới người mua mà không cần gặp mặt.

Một vụ án vừa được đưa ra xét xử tại Hà Nội tháng 5-2026 cho thấy khá rõ sự dịch chuyển ấy. Một đối tượng cùng 8 đồng phạm bị Toà án nhân dân thành phố Hà Nội đưa ra xét xử về tội “Làm giả con dấu, tài liệu của cơ quan, tổ chức”. Theo hồ sơ vụ án, đường dây này đã làm giả và tiêu thụ khoảng 6.000 giấy phép lái xe.

Hoạt động phạm tội được tổ chức thành nhiều công đoạn. Người tìm khách sử dụng mạng xã hội; thông tin, ảnh và căn cước công dân của khách được chuyển về đầu mối; nhóm khác thực hiện in, dán tem, hoàn thiện giấy phép lái xe giả. Sau cùng là đóng gói và vận chuyển tới người mua. Sau đó, các đối tượng đã vận chuyển số giấy tờ này ra các bưu cục để gửi cho khách hàng.

Từ các vụ việc cho thấy, hàng hóa phạm pháp khác nhau nhưng cách thức lợi dụng dịch vụ vận chuyển có điểm tương đồng: Không cần giao dịch trực tiếp, có thể chia nhỏ hàng hóa, mở rộng địa bàn tiêu thụ và tạo khoảng cách giữa người thực hiện hành vi phạm tội với tang vật.

Khi tiện ích bị tội phạm lợi dụng

Hoạt động bưu chính hiện duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 20-23%/năm. Nhiều loại hình dịch vụ và phương thức kinh doanh mới được triển khai, công nghệ số được ứng dụng ngày càng sâu, giúp việc gửi, nhận hàng nhanh hơn và góp phần thúc đẩy thương mại điện tử, kinh tế số... - đây là thông tin được Đại tá Nguyễn Tiến Đạt, Phó Giám đốc, Thủ trưởng Cơ quan An ninh điều tra Công an thành phố Hà Nội nêu tại hội nghị phổ biến quy định pháp luật về hoạt động bưu chính trên địa bàn Thủ đô ngày 25-9.

Nhưng nhìn từ những vụ án đã được phát hiện, chính sự thuận tiện ấy cũng tạo ra bài toán mới cho công tác phòng ngừa. Mỗi ngày, một lượng rất lớn hàng hóa được tiếp nhận, phân loại và luân chuyển. Một kiện hàng có thể qua nhiều điểm trung chuyển trước khi tới tay người nhận. Giao dịch trực tuyến khiến người gửi và người nhận không nhất thiết gặp nhau; người mua cũng không cần biết người bán ở đâu. Trong dòng hàng hóa khổng lồ ấy, một gói giấy tờ giả hay một kiện hàng cấm nếu được ngụy trang khéo léo có nguy cơ hòa lẫn với hàng nghìn bưu gửi bình thường.

Đại tá Nguyễn Tiến Đạt nhận định, sự phát triển nhanh chóng của lĩnh vực bưu chính đang đặt ra những yêu cầu mới đối với công tác quản lý nhà nước, bảo đảm an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội. Công an thành phố Hà Nội đã phối hợp với cơ quan chức năng và doanh nghiệp bưu chính triển khai các biện pháp phòng ngừa, phát hiện, đấu tranh với hành vi lợi dụng hoạt động bưu chính để vi phạm pháp luật. Đáng chú ý, nguy cơ được nhận diện hiện nay rộng hơn nhiều so với ma túy.

Nhận diện từ điểm đầu của bưu gửi

Từ thực tế ấy, câu hỏi quan trọng không phải là làm thế nào kiểm tra tất cả các kiện hàng, mà là làm sao phát hiện sớm kiện hàng có nguy cơ giữa lượng bưu gửi rất lớn mỗi ngày.

Theo Đại tá Nguyễn Tiến Thắng, Trưởng phòng An ninh chính trị nội bộ, Công an thành phố Hà Nội, để phòng ngừa tội phạm, một trong những giải pháp được đặt ra là thường xuyên rà soát hoạt động của doanh nghiệp bưu chính, hệ thống hóa cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý, đồng thời nâng khả năng chủ động phát hiện, ngăn chặn hành vi lợi dụng dịch vụ bưu chính để vi phạm pháp luật. Đây cũng là điểm cho thấy doanh nghiệp bưu chính không thể đứng ngoài “hàng rào” phòng ngừa.

Nhân viên trực tiếp nhận hàng là người đầu tiên có khả năng nhận thấy những biểu hiện bất thường về người gửi, thông tin người nhận, loại hàng khai báo hay cách thức đóng gói. Doanh nghiệp lại nắm dữ liệu về người gửi, người nhận, hành trình bưu gửi và quá trình giao hàng. Nếu những thông tin bất thường được nhận diện và trao đổi kịp thời với lực lượng chức năng, một bưu gửi nghi vấn có thể trở thành đầu mối quan trọng để phát hiện hành vi phạm pháp phía sau.

Nếu việc tiếp nhận chỉ dựa hoàn toàn vào khai báo, nhân viên thiếu kỹ năng nhận diện và doanh nghiệp chưa có cơ chế sàng lọc rủi ro, mạng lưới vận chuyển hợp pháp có nguy cơ vô tình trở thành một mắt xích trong hành vi phạm tội.

Yêu cầu tăng trách nhiệm quản lý càng rõ hơn khi hành lang pháp lý đối với lĩnh vực này tiếp tục được hoàn thiện. Cụ thể, ngày 15-5-2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 174/2026/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, giao dịch điện tử và công nghệ thông tin. Ngày 17-5-2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 129/NQ-CP thông qua 4 chính sách của Luật Bưu chính (sửa đổi).

Tuy nhiên, pháp luật chỉ là một phần của “hàng rào”. Phần còn lại nằm ở việc doanh nghiệp tuân thủ quy trình, nhân viên có đủ khả năng nhận diện và cơ quan quản lý, lực lượng Công an duy trì được cơ chế trao đổi thông tin thường xuyên.

Bưu chính là hạ tầng thiết yếu của kinh tế số và sự thuận tiện của dịch vụ này cần tiếp tục được phát huy. Nhưng chính vì mạng lưới ngày càng rộng, tốc độ ngày càng nhanh, việc nhận diện rủi ro càng phải đi trước một bước. Khi từng bưu cục, doanh nghiệp và nhân viên giao nhận trở thành một mắt xích chủ động trong phòng ngừa, thì tội phạm khó "có cửa" lợi dụng những tiện ích của dịch vụ này.