Không để thiên tai đi trước, ứng phó đi sau

Thực tế cho thấy, thiên tai không kết thúc khi mưa ngừng. Nước từ thượng nguồn vẫn tiếp tục đổ về, mực nước sông dâng cao, đất đá sau nhiều ngày ngậm nước có thể gây sạt trượt, vùng thấp trũng vẫn đứng trước nguy cơ ngập sâu. Vì vậy, tư duy ứng phó phải thay đổi: Không chạy theo diễn biến thiên tai, mà nhận diện trước nguy cơ để ứng phó sớm hơn một bước.

Với thành phố Hà Nội, yêu cầu này càng rõ khi có hệ thống sông ngòi dày đặc, nhiều khu vực thấp trũng, ngoài đê và chịu áp lực đô thị hóa. Do đó, thành phố phải đồng thời giải bài toán tiêu thoát nước đô thị, kiểm soát lũ sông, bảo đảm an toàn đê điều và dân cư. Song, ứng phó hiệu quả hôm nay phải mở đường cho giải pháp căn cơ ngày mai. Công điện số 66/CĐ-TTg không chỉ yêu cầu cứu hộ, cứu nạn, hỗ trợ người dân vùng ngập, mà còn nhấn mạnh theo dõi sát diễn biến, cảnh báo sớm, di dời dân cư khỏi nơi nguy hiểm, bảo đảm an toàn đê điều, hồ đập và khẩn trương khắc phục hậu quả. Đó chính là chuyển từ “chống thiên tai” sang “quản trị rủi ro thiên tai”.

Trong điều kiện thời tiết ngày càng cực đoan, công tác dự báo, cảnh báo sớm phải được coi là tuyến phòng thủ đầu tiên. Biết có mưa là chưa đủ; cần nâng chất lượng dự báo theo không gian nhỏ hơn, thông tin cần đến được cơ sở, khu dân cư và từng hộ trong vùng nguy hiểm. Cùng với đó, phương châm “bốn tại chỗ” phải được thực hiện thực chất. Mỗi xã, phường cần nắm chắc khu vực có nguy cơ ngập sâu, điểm sạt lở; xác định trước nơi sơ tán, phương tiện, lực lượng hỗ trợ, lương thực, nước uống, thuốc men. Phương án tốt là phương án có thể vận hành ngay khi tình huống xấu xảy ra.

Đối với thành phố Hà Nội, yêu cầu cấp thiết hiện nay là đầu tư căn cơ cho năng lực tiêu thoát nước và chống ngập, thích ứng với những kịch bản mưa cực đoan hơn. Các trạm bơm, hồ điều hòa, cửa phai, hệ thống thủy lợi phải được vận hành đồng bộ, linh hoạt. Về lâu dài, cần rà soát năng lực tiêu thoát nước của toàn đô thị và các vùng phụ cận, nhất là những nơi thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ sông. Thành phố không thể chống ngập chỉ bằng cách tăng công suất bơm mà cần phục hồi không gian chứa nước, hành lang thoát lũ, mặt nước tự nhiên; kiểm soát việc san lấp, lấn chiếm ao hồ. Quy hoạch đô thị phải tính đến khả năng “nhường chỗ cho nước”. Đây vừa là giải pháp chống ngập, vừa là nguyên tắc phát triển đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu.

An toàn đê điều, hồ đập, bờ sông và các khu vực có nguy cơ sạt lở cũng phải được đặt ở vị trí trọng yếu khi mưa lớn kéo dài. Khi có dấu hiệu bất thường, cơ quan chức năng phải cảnh báo trước, di dời trước và bảo đảm an toàn tính mạng trước. Thiên tai cũng đòi hỏi cơ chế phối hợp vượt khỏi địa giới hành chính; nước không dừng ở ranh giới một tỉnh, thành phố. Vì vậy dự báo, điều tiết hồ chứa, vận hành công trình thủy lợi, kiểm soát lũ và bảo vệ vùng hạ du không thể thực hiện manh mún. Các cơ quan chức năng cần chia sẻ dữ liệu, thống nhất kịch bản và phối hợp hành động.

Khắc phục hậu quả cũng phải được xem là một mắt xích của phòng, chống thiên tai. Nước rút đến đâu cần khẩn trương vệ sinh môi trường, khôi phục giao thông, điện, nước sạch, trường học, cơ sở y tế đến đó; hỗ trợ người dân sửa chữa nhà cửa, khôi phục sản xuất... Sâu xa hơn, cần hình thành ý thức chủ động phòng tránh úng ngập trong toàn xã hội.

Thiên tai có thể bất ngờ nhưng sự chuẩn bị thì không được bất ngờ. Công điện số 66/CĐ-TTg một lần nữa nhấn mạnh yêu cầu theo dõi chặt chẽ, cảnh báo kịp thời, chủ động di dời, bảo đảm an toàn tính mạng, tài sản và khắc phục nhanh hậu quả. Đó không chỉ là yêu cầu ứng phó trước một đợt mưa lũ, mà đòi hỏi các địa phương phải có phương thức quản trị mới: Lấy phòng ngừa làm chính, tính mạng người dân lên trên hết.