Đánh thức những miền di sản

Những miền đất với bề dày văn hóa

Hà Nội có lợi thế đặc biệt: vừa là Thủ đô chính trị - hành chính quốc gia, vừa là đô thị di sản nghìn năm. Giá trị ấy không chỉ nằm ở hệ thống di tích, lễ hội, làng nghề phong phú mà còn ở chiều sâu văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Mỗi miền đất, mái đình, nếp nhà, lễ hội đều lưu giữ một phần ký ức cộng đồng.

Tại phường Đông Ngạc, Đình Chèm là một điểm nhấn tiêu biểu. Tọa lạc trên khuôn viên khoảng 0,5ha hướng ra sông Hồng, Đình Chèm thờ Đức Thánh Hy Khang Thiên Vương Lý Ông Trọng, danh tướng thế kỷ III trước Công nguyên. Công trình còn lưu giữ nhiều giá trị kiến trúc, nghệ thuật đặc sắc với hệ thống chạm khắc rồng, phượng, nghê, chim, cá, rùa, long mã và các họa tiết hoa lá trên Đại bái cùng nhiều cấu kiện gỗ. Đình Chèm còn gắn với một câu chuyện đặc biệt trong lịch sử kiến trúc. Sau sự cố vỡ đê Liên Mạc năm 1915, năm 1916, toàn bộ ngôi đình cùng hệ thống tượng, đồ thờ được nâng lên cao mà không phải tháo dỡ, với sự góp sức của chính quyền, nhân dân và các nghệ nhân làng Vân Trì.

Đông Ngạc còn sở hữu hệ thống di sản phong phú với 20 di tích được xếp hạng cấp quốc gia và thành phố; làng cổ có lịch sử trên 500 năm với hơn 100 ngôi nhà cổ. Truyền thống khoa bảng được ghi dấu bằng 22 vị Tiến sĩ được lưu danh tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Đình Đông Ngạc lưu giữ sắc phong, bia đá, chuông đồng và hệ thống kiến trúc cổ; từng là cơ sở hoạt động bí mật trong thời kỳ cách mạng.

Nếu kiến trúc lưu giữ ký ức hữu hình thì lễ hội là nơi di sản tiếp tục sống trong cộng đồng. Lễ hội truyền thống Đình Chèm diễn ra hằng năm vào ngày 15 tháng 5 âm lịch, được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016. Các nghi lễ cúng phát tấu, rước nước trên sông Hồng, rước văn qua chùa cùng những trò chơi dân gian, hội thi nấu chè kho tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc.

Ở Phù Đổng, di sản lại được kết tinh trong truyền thuyết Thánh Gióng, không gian đền Phù Đổng và Hội Gióng. Những giá trị vật thể và phi vật thể ấy không tồn tại tách rời mà đan xen giữa không gian, nghi lễ, ký ức cộng đồng, huyền thoại và hệ biểu tượng văn hóa.

Theo GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử, di sản Gióng giữ vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa Thăng Long - Hà Nội. Từ truyền thuyết Thánh Gióng đến không gian thờ tự, nghi lễ cộng đồng và diễn xướng hội trận, tất cả đã kết tinh thành một cấu trúc di sản có chiều sâu lịch sử và sức sống đương đại. Việc đền Phù Đổng được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt và Hội Gióng được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại không chỉ khẳng định giá trị của di sản mà còn đặt ra yêu cầu đưa những giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Kể chuyện di sản bằng ngôn ngữ đương đại

Để di sản tiếp tục sống, cộng đồng và giới trẻ đã tiếp tục vào cuộc, kể lại di sản bằng cách tiếp cận mới.

Tại Phù Đổng, từ ngày 7-9 đến 31-12-2026, chính quyền địa phương và Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội phối hợp triển khai chuỗi đào tạo thực địa với sự tham gia của sinh viên Việt Nam, Pháp cùng các chuyên gia, giảng viên. Sau một tuần khảo sát không gian văn hóa, lịch sử, truyền thuyết Thánh Gióng và kỹ thuật in mộc bản, sinh viên đã lựa chọn những hình ảnh, biểu tượng đặc trưng để chuyển hóa thành ngôn ngữ tạo hình trên 36 lá cờ. Những tác phẩm này được giới thiệu tại sự kiện “Hồng kỳ hành” ở Phù Đổng Green Park vừa qua, thu hút đông đảo các nhà thiết kế, kiến trúc sư tham dự. Từ câu chuyện Thánh Gióng, di sản trở thành chất liệu cho nghiên cứu, thiết kế và sáng tạo. Phù Đổng được thử nghiệm như một “phòng thí nghiệm sống”, nơi nhà trường, chính quyền địa phương và doanh nghiệp cùng tham gia.

Theo ông Nguyễn Đình Quang, Phó Chủ tịch UBND xã Phù Đổng, cách sinh viên quan sát, nghiên cứu và chuyển hóa những giá trị truyền thống thành ngôn ngữ tạo hình mới mở ra hướng tiếp cận khác đối với bảo tồn. Từ đây, học sinh có thể học về di sản qua trải nghiệm; thanh niên tìm thấy chất liệu sáng tạo trong chính không gian sống; kiến trúc sư, nghệ sĩ, nhà thiết kế có thể sáng tạo từ những chất liệu di sản... Tại cuộc trưng bày, hàng nghìn học sinh, giáo viên và người dân có cơ hội trải nghiệm kỹ thuật in mộc bản, tự tay làm áo và các sản phẩm lưu niệm. Từ đó, di sản không còn chỉ là đối tượng để tìm hiểu mà trở thành chất liệu để thực hành, sáng tạo. Người trẻ có thêm cơ hội trở thành những người kể tiếp câu chuyện về quê hương.

Cùng với cách kể chuyện bằng ngôn ngữ đương đại, đưa di sản lên không gian số đang trở thành một hướng đi mới. Trong tháng 9-2026, Đông Ngạc, Đoài Phương, Vân Đình, Đông Anh... và một số địa phương đã tổ chức livestream quảng bá các di tích, di sản trên địa bàn. Tại Đông Ngạc, hai phiên livestream ngày 12-9 giới thiệu Đình Chèm, đình và làng cổ Đông Ngạc, giúp công chúng có thêm một phương thức tiếp cận những giá trị văn hóa, lịch sử của địa phương. Bà Bùi Thị Thủy, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội phường Đông Ngạc cho biết, địa phương sẽ tập trung bảo tồn yếu tố gốc, cảnh quan không gian của Đình Chèm và hệ thống di sản Đông Ngạc; đồng thời đẩy mạnh số hóa, truyền thông trên mạng xã hội, đưa giáo dục truyền thống đến học sinh thông qua các hoạt động tham quan, trải nghiệm.

Từ những cách làm ấy có thể thấy, công nghệ không thay thế trải nghiệm trực tiếp mà mở thêm một cánh cửa để công chúng biết đến di sản trước khi tìm đến di sản. Còn những hoạt động sáng tạo của người trẻ giúp di sản có thêm ngôn ngữ mới để bước vào đời sống đương đại. Di sản vì thế không chỉ được giữ lại mà còn được tiếp tục kể, trở thành chất liệu cho giáo dục, du lịch, thiết kế, sáng tạo, từ đó, những miền ký ức của Hà Nội sẽ tiếp tục có một đời sống mới.