Chạm vào di sản bằng đa giác quan: Trải nghiệm mới cuốn hút giới trẻ giữa lòng Hà Nội
Trong dòng chảy của Hà Nội - Thành phố Sáng tạo, giới trẻ đang tích cực tìm kiếm những phương thức tiếp cận mới với các chất liệu di sản và văn hóa truyền thống. Không còn bó hẹp trong mô hình trưng bày tĩnh lặng truyền thống, sự xuất hiện của các không gian văn hóa tương tác như Zero Gallery đang mở ra góc nhìn “Tái tưởng tượng văn hóa” (Culture Reimagined). Từ việc xem di sản như một trang giấy trắng không định kiến, người trẻ Thủ đô đang đưa các giá trị đời thường tiệm cận gần hơn với công chúng đương đại và du khách quốc tế.
Trong dòng chảy của Hà Nội - Thành phố Sáng tạo, giới trẻ đang tích cực tìm kiếm những phương thức tiếp cận mới với các chất liệu di sản và văn hóa truyền thống. Không còn bó hẹp trong mô hình trưng bày tĩnh lặng, sự xuất hiện của các không gian văn hóa tương tác như Zero Gallery đang mở ra góc nhìn “Tái tưởng tượng văn hóa” (Culture Reimagined). Từ việc xem di sản như một trang giấy trắng không định kiến, người trẻ Thủ đô đang đưa các giá trị đời thường tiệm cận gần hơn với công chúng đương đại và du khách quốc tế.
Nằm gọn trong không gian khoảng 200m² tại số 15B Trần Hưng Đạo (Hà Nội), “bảo tàng gia vị” Zero Gallery kể câu chuyện về gia vị và món phở Việt thông qua hình tượng “con tàu vũ trụ” mang dáng dấp nón lá, đặt trên bệ phóng lấy cảm hứng từ trống đồng Đông Sơn. Xung quanh con tàu là các “nguồn nhiên liệu” tự nhiên làm nên đặc trưng hương vị phở Việt: Đại hồi, gừng, hành tây, tiểu hồi, quế, đinh hương, hạt mùi...
Anh Nguyễn Tiến Thịnh, Trưởng bộ phận Truyền thông của Zero Gallery chia sẻ rằng, ý tưởng này xuất phát từ một giả định mang tính gợi mở: Có thể một ngày nào đó người Việt Nam phải đi đến hành tinh khác để bảo tồn những loại gia vị này, hoặc trồng lại chúng ở một nơi có điều kiện khí hậu hoàn toàn khác. Vậy nếu có một con tàu vũ trụ của người Việt Nam thì nó sẽ trông như thế nào? Và từ đấy chúng mình nghĩ đến hình ảnh chiếc nón lá”.
Để rồi khi đặt chân tới Zero Gallery, thay vì tham quan thụ động, công chúng bước vào triển lãm trong vai một “phi hành gia” bước lên “con tàu gia vị” để thực hiện sứ mệnh lưu giữ ký ức ẩm thực. Khách tham quan trước tiên được xem trailer giới thiệu và tìm hiểu thông tin tổng quan tại khoang tàu đầu tiên. Tiếp đó, khách tham quan đi qua “cánh cổng vũ trụ” với hiệu ứng khói và ánh sáng để tiến vào 5 khoang trải nghiệm được thiết kế riêng biệt theo từng giác quan.
Khoang Thị giác: Trang bị màn hình cảm ứng lưu trữ dữ liệu của khoảng 54 loại gia vị Việt Nam (chia thành 3 trang, mỗi trang 18 loại). Hệ thống trưng bày song song các mẫu vật thật được sấy khô và đúc bảo quản kỳ công trong khối nhựa resin trong suốt. Dữ liệu không chỉ cung cấp thông tin sinh học hay nơi trồng mà còn lồng ghép nhiều chi tiết đời thường thú vị, ví dụ như cách phân biệt hai loại cây dễ nhầm lẫn là húng lủi và bạc hà, hay thói quen “ăn hành và không ăn hành” của người Việt. Nhiều phụ huynh đã chọn đây làm điểm dừng chân để cùng con nhỏ khám phá thiên nhiên ẩm thực.
Khoang Khứu giác: Lắp đặt hệ thống cảm biến thông minh. Khi người xem tiến lại gần các ống phát hương, hệ thống cơ khí bên trong sẽ tự động kích hoạt tinh dầu tỏa ra mùi hương nguyên bản của đại hồi, hạt mùi, thảo quả, tiểu hồi, đinh hương, quế... Bố trí sóng đôi là hai bức tranh lớn phác họa không gian Tết Nguyên đán và gánh phở cổ truyền, nơi tỏa ra mùi hương lá mùi già ngày Tết cùng vị thơm ngậy đặc trưng của nước dùng phở.
Khoang Xúc giác: Nơi công chúng trải nghiệm các thao tác chạm và “ấn năng lượng”. Điểm nhấn tại đây là tấm bản đồ gia vị Việt Nam giới thiệu 17 loại gia vị đặc trưng theo thổ nhưỡng 3 miền. Khi người xem chạm vào từng vùng miền, hệ thống ánh sáng tương ứng lập tức bừng sáng, kích hoạt các luồng dữ liệu văn hóa.
Khoang Thính giác: Sử dụng dàn tia laser đỏ làm điểm tương tác vật lý. Mỗi tia laser đại diện cho một dải âm thanh sống động được thu trực tiếp từ các quán phở thực tế: Từ tiếng rửa rau, nướng gia vị, băm thịt, quấy muôi, nước sôi ùng ục, tiếng chan nước dùng, thái hành, cho đến cả tiếng thực khách thưởng thức. Khoảng 10 âm thanh đời thường này khi chạm vào sẽ kích hoạt hình ảnh minh họa trình chiếu sinh động trên tường.
Khoang Tổng hợp: Khép lại hành trình bằng một đoạn video nghệ thuật ngắn. Nhân vật viễn tưởng Zero du hành qua từng hành tinh đại diện cho mỗi loại gia vị, thu thập nguyên liệu để nấu thành bát phở hoàn chỉnh, kết nối toàn bộ 4 giác quan trước đó thành một câu chuyện thống nhất.
Có dịp trải nghiệm Zero Gallery, chị Đinh Thị Thanh Huệ (SN 1991, trú tại Tuyên Quang) chia sẻ: “Phở là món ăn quá đỗi nổi tiếng mà gần như du khách nước ngoài nào đến Việt Nam cũng muốn một lần thưởng thức. Thông tin, câu chuyện về phở cũng đã có rất nhiều cách để kể. Nhưng một không gian dành riêng để khám phá phở từ hệ gia vị, bằng công nghệ và trải nghiệm đa giác quan như Zero Gallery, với tôi khá mới mẻ. Điều thú vị là ở đây không cần quá nhiều lời thuyết minh. Mùi hương, âm thanh, ánh sáng, hình ảnh và những tương tác trực tiếp khiến mỗi người tự cảm nhận, tự hình dung và kết nối với câu chuyện về phở theo cách của mình.
Tôi nghĩ đó là một cách để văn hóa truyền thống đối thoại với nhu cầu trải nghiệm của công chúng đương đại: Vẫn là những giá trị rất quen thuộc, nhưng được kể bằng một ngôn ngữ mới. Là một người trẻ, tôi thực sự thấy hứng thú và có phần bị cuốn vào hành trình khám phá ấy, bởi văn hóa ở đây không chỉ để nhìn hay đọc, mà còn có thể cảm nhận bằng nhiều giác quan”.
Chia sẻ thêm về sự ra đời của Zero Gallery, anh Nguyễn Tiến Thịnh cho biết: Dự án được nhen nhóm từ đầu năm 2023 bởi một đội ngũ 4 người trẻ thuộc nhiều lĩnh vực. Ngoài anh Thịnh, 3 người còn lại gồm: Người sáng lập Nguyễn Anh Quân (phụ trách định hướng và tài chính), chị Nguyễn Thu Phương (phụ trách Thiết kế & Trưng bày), bạn Đoàn Lam Sơn (phụ trách Vận hành).
Cái tên “Zero” gắn liền với câu khẩu hiệu bằng tiếng Anh “Culture Reimagined” (Tái tưởng tượng văn hóa). Anh Tiến Thịnh bộc bạch: “Chúng mình muốn đi mọi thứ từ một góc nhìn mới hoàn toàn, từ con số không. Con số không đối với Zero nó là một sự sáng tạo tuyệt đối. Nó giống như một tờ giấy trắng hoặc một em bé mới sinh ra, chưa có những định kiến hay những cái được áp đặt từ trước. Chúng mình muốn định hình lại những câu chuyện văn hóa đời thường qua một lăng kính mới mẻ hơn”.
Để đi đến phương án hiện tại, đội ngũ thiết kế đã trải qua tới 14 phiên bản chỉnh sửa. Nhóm nhận ra rằng nếu chỉ cung cấp thông tin đơn thuần thì công chúng hoàn toàn có thể tìm đọc một cuốn sách chuyên sâu. Việc đưa kịch bản viễn tưởng con tàu vũ trụ nón lá vào chính là “chiếc vỏ đòn bẩy” kích thích tò mò.
Đặc biệt, Zero Gallery từ chối việc chạy theo công nghệ bôi xóa bản sắc hay ứng dụng công nghệ như một lớp trang trí bề nổi. Công nghệ tại đây chia làm hai nhánh: Công nghệ cơ khí vật lý (cảm biến, nút bấm, dây kéo, ống khí) và Công nghệ kỹ thuật số (màn hình cảm ứng, công nghệ trình chiếu). Đáng chú ý, dự án là một trong những đơn vị tiên phong tại Việt Nam đưa thiết bị trình chiếu Mirror Head nhập khẩu từ châu Âu vào vận hành.
Anh Thịnh giải thích điểm khác biệt: “Mirror Head là một hệ cơ khí sử dụng gương gắn vào máy chiếu. Khác với 3D mapping thông thường chỉ chiếu cố định một góc tường, Mirror Head cho phép code điều khiển chiếc gương di chuyển vùng chiếu qua bất kỳ vị trí nào trong không gian. Ví dụ chiếu nhân vật di chuyển từ mặt sàn lên độ cao 4 mét, thay vì tốn 3 máy chiếu cố định thì nay chỉ cần 1 máy chiếu kết hợp Mirror Head. Vì công nghệ này còn quá mới và chưa có đề bài tham khảo tại Việt Nam, nhóm đã phải mua máy về đặt ngay tại nhà, tự làm video và miệt mài thử nghiệm suốt gần 1,5 năm”.
Cũng trong quá trình thiết kế, nhiều bài toán kinh phí buộc nhóm phải cân não. Ở khoang Xúc giác, ý tưởng ban đầu là dựng hệ thống màn hình bao phủ toàn bộ 3 bức tường từ sàn đến trần. Tuy nhiên chi phí dựng đồ họa và mua màn hình quá đắt đỏ, nhóm đã quyết định quay về giải pháp vật lý: Tự thiết kế lại hệ thống nền khối, đường ánh sáng và dây điện âm bàn để giữ nguyên hiệu ứng “vòng năng lượng” mà vẫn tối ưu chi phí. Anh Thịnh khẳng định: “Mọi người đến đây không được cầm nắm trực tiếp gia vị, nhưng sẽ được 'chạm' theo nghĩa bóng vào không gian văn hóa của gia vị”.
Chị Nguyễn Thu Phương (Trưởng bộ phận Thiết kế và Kiến trúc Triển lãm của Zero Gallery) cho rằng: Dù phương thức tiếp nhận thông tin biến đổi liên tục trong thời đại số, các câu chuyện văn hóa vẫn không hề mất đi giá trị cốt lõi. Trái lại, giải pháp công nghệ còn mở ra cơ hội đưa những nét đẹp văn hóa ấy tiếp cận đông đảo công chúng hơn. Đó chính là sự giao thoa giữa đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển bền vững mà chúng tôi hướng tới, lấy nền tảng văn hóa làm gốc, ứng dụng tư duy sáng tạo trong cách thể hiện và dùng công nghệ làm phương tiện kết nối.
Chỉ tính trong 26 ngày mở cửa (từ 10-8-2024), Zero Gallery đã đón hơn 400 lượt khách tham quan, trong đó khách quốc tế chiếm từ 25-30%. Sự chú ý ban đầu đến từ những chia sẻ tự nhiên của nhóm trên mạng xã hội Threads, nhanh chóng tạo nên làn sóng lan tỏa mạnh mẽ trong giới trẻ. Nhiều bạn trẻ từng tham quan các mô hình triển lãm tương tác tại Nhật Bản, Singapore hay Trung Quốc đã không khỏi ngạc nhiên khi thấy một không gian văn hóa ứng dụng công nghệ hiện đại tương tự xuất hiện ngay tại Hà Nội.
Từ nền tảng thử nghiệm với gia vị phở, nhóm sáng lập Zero Gallery đang đặt ra định hướng phát triển rộng hơn: Xây dựng chuỗi “Mini Museum” (Bảo tàng thu nhỏ). Đây là những không gian văn hóa có diện tích vừa phải, thời lượng trải nghiệm tối ưu trong khoảng 30 - 40 phút, tập trung khai thác những câu chuyện văn hóa đời thường, gần gũi nhưng chưa đủ tính hàn lâm để đưa vào các bảo tàng quy mô cấp quốc gia.
Chị Nguyễn Thu Phương chia sẻ thêm: Gia vị hoàn toàn có thể trở thành phương tiện truyền tải câu chuyện văn hóa, trong giai đoạn ẩm thực Việt đang gia tăng sức hút trên toàn cầu. Những nguyên liệu quen thuộc như tiêu, quế, hồi hay các thứ gia vị gắn liền với đặc trưng vùng miền, hương vị món ăn và ký ức gia đình không đơn thuần phục vụ ẩm thực. Đằng sau chúng là chiều sâu về lịch sử, phong tục, nét văn hóa cũng như nhịp sống cộng đồng. Do đó, đơn vị đã khai thác gia vị làm chủ đề chính và tái hiện câu chuyện văn hóa này dưới một góc nhìn độc đáo, mới mẻ.
Dưới góc độ chiến lược du lịch, thời lượng 30-40 phút của “Mini Museum” chính là chìa khóa giải bài toán “khoảng trống lịch trình” của du khách khi đến Hà Nội. Thay vì mất 2 - 3 tiếng cho một bảo tàng lớn, du khách có thể dễ dàng chèn một trải nghiệm văn hóa ngắn vào khoảng thời gian trống giữa giờ ăn sáng, uống cà phê hay mua sắm. Về lâu dài, các “Mini Museum” xoay quanh ẩm thực (bún đậu mắm tôm, bún bò Huế, cơm tấm...) hay tập tục dân gian có thể liên kết thành chuỗi hành trình khám phá trong ngày (Day Tour) tại Hà Nội, mở rộng ra các tỉnh thành hoặc thậm chí vươn ra quốc tế, tương tự mô hình bảo tàng mì gói tại Nhật Bản hay bảo tàng phô mai tại Hà Lan.
Nhìn nhận dự án như một “phép thử” dò đường trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa còn thiếu hụt dữ liệu thị trường, đội ngũ trẻ của Zero Gallery không đặt áp lực doanh thu đột phá ngay từ đầu. Nhóm xem đây là một “dự án đam mê” để thu thập dữ liệu và trải nghiệm. Hiện tại, không gian triển lãm còn dành riêng một khu vực cho các hoạt động workshop, tạo sân chơi trưng bày cho các nghệ sĩ trẻ và sản phẩm công nghệ của sinh viên có cùng tư duy tiếp cận văn hóa.
Việc biến nón lá thành tàu vũ trụ, trống đồng thành bệ phóng, hay chuyển hóa tiếng băm thịt, chan nước phở thành tín hiệu laser đã chứng minh sức sống bền bỉ của di sản trong đời sống đương đại. Bằng tư duy “Culture Reimagined” - luôn đặt câu hỏi liệu có thể nhìn văn hóa theo một cách khác hay không, những người trẻ tại Zero Gallery đang góp phần khẳng định vị thế của Hà Nội - Thành phố Sáng tạo.
Đối với công chúng trong nước, dự án hứa hẹn mang đến một không gian văn hóa mới mẻ. Với bạn bè quốc tế, đây lại là một kênh tiếp cận độc đáo để tìm hiểu về Việt Nam qua các câu chuyện mộc mạc, gần gũi. Nếu ẩm thực là yếu tố thu hút du khách tìm đến Việt Nam, thì chính những góc nhìn về con người, xứ sở và bản sắc đằng sau từng món ăn lại là điều níu chân họ lưu lại.
Dấu ấn bước đầu của những mô hình như Zero Gallery không chỉ là điểm sáng trải nghiệm cho giới trẻ, mà còn gợi mở hướng đi mới thiết thực trong việc phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô, cũng như về chuyển đổi số và tạo dựng những không gian sáng tạo...
Đây chính là minh chứng sống động cho thấy khi công nghệ đương đại đồng hành cùng tư duy sáng tạo của thế hệ trẻ, giá trị di sản không chỉ được bảo tồn nguyên vẹn mà còn trở thành động lực phát triển kinh tế - xã hội, đưa văn hóa Thủ đô tự tin hội nhập và vươn tầm.
Thực hiện: Thảo Hương - Khánh Thư