Bài 3: Khơi dậy sức sống cho những công trình
Sở hữu kho tàng di sản đồ sộ, làng nghề phong phú, cùng hệ thống hơn 4.500 nhà văn hóa, rạp chiếu phim và nhà hát, Hà Nội mang trong mình dư địa phát triển văn hóa vô cùng lớn.
Hà Nội - trung tâm lớn về văn hóa và là nơi hội tụ các giá trị truyền thống của dân tộc - đang bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu xây dựng Thủ đô “Văn hiến - Văn minh - hiện đại và Hạnh phúc”. Sở hữu kho tàng di sản đồ sộ, làng nghề phong phú cùng hệ thống hơn 4.500 nhà văn hóa, rạp chiếu phim và nhà hát, Hà Nội mang trong mình dư địa phát triển văn hóa vô cùng lớn. Để khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên này, Thành ủy Hà Nội đã nhấn mạnh yêu cầu chuyển dịch từ tư duy “quản lý hành chính” sang “quản trị và kiến tạo phát triển”, đưa văn hóa trở thành trụ cột định hướng và động lực nội sinh quan trọng.
.jpg)
Yếu tố cốt lõi để nâng cao giá trị của các thiết chế văn hóa không dừng lại ở hạ tầng sẵn có, mà nằm ở sự thay đổi trong tư duy vận hành, chuyển từ trạng thái duy trì sang chủ động sáng tạo. Thời gian qua, Hà Nội đồng loạt ra mắt những mô hình thiết chế văn hóa được vận hành theo hình thức sáng tạo mới, trong đó, ứng dụng công nghệ là một trong những “mắt xích” quan trọng để các thiết chế trở thành không gian văn hóa đáp ứng nhu cầu của người dân, đặc biệt là giới trẻ.
Ngành thư viện và bảo tàng Hà Nội cho thấy sự chuyển mình mạnh mẽ. Giám đốc Trung tâm Văn hóa và Thư viện Hà Nội Trần Anh Tuấn cho biết đơn vị đang đẩy mạnh hiện đại hóa hạ tầng, chuyển đổi số để xây dựng không gian học tập mở, kết nối cộng đồng và triển khai các mô hình thư viện lưu động tại công viên, vườn hoa, khu dân cư, kết hợp với việc huy động nguồn lực xã hội hóa để nâng cao hiệu quả hoạt động của mạng lưới tủ sách cơ sở.
Trong khi đó, ở khối bảo tàng, giải pháp then chốt để thu hút công chúng là biến thiết chế văn hóa thành điểm đến quen thuộc, tạo thói quen ghé thăm thường xuyên cho người dân. Rất nhiều bảo tàng của Hà Nội triển khai số hóa hiện vật, không chỉ phục vụ lưu trữ, mà đã trở thành công cụ giáo dục sinh động, mở ra cơ hội khám phá lịch sử một cách chủ động cho thế hệ trẻ.
Song song với các công trình chuyên dụng, những không gian công cộng cũng đang đổi thay tích cực. Việc phường Cầu Giấy quy hoạch Công viên Cầu Giấy rộng hơn 6.500m² và Công viên CV1 quy mô hơn 31ha thành những không gian hài hòa giữa bảo trì cảnh quan và đa dạng hóa dịch vụ công cộng là minh chứng sinh động. Không chỉ có các phân khu dành riêng cho từng lứa tuổi, công viên còn trở thành "lớp học mở", đưa các bài học toán, mỹ thuật... từ sách vở ra giữa không gian trải nghiệm thực tế.
Phó Chủ tịch UBND phường Cầu Giấy Nguyễn Thị Thu Hà cho biết địa phương đang hướng tới mô hình “công viên thông minh” (Smart Park) tích hợp Wi-Fi miễn phí, trạm sạc năng lượng mặt trời và ứng dụng tương tác di động để gia tăng trải nghiệm cho người dân.
Vừa qua, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội triển khai thí điểm mô hình tổ chức hoạt động tại thiết chế văn hóa cơ sở trên địa bàn thành phố. Đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm đổi mới nội dung, phương thức hoạt động, khai thác hiệu quả cơ sở vật chất hiện có, góp phần hoàn thành chỉ tiêu 95% thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở hoạt động hiệu quả đề ra tại Chương trình hành động số 08-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội.
Sự ra mắt của Nhà văn hóa - Khu thể thao thôn Vạn Điểm tại xã Phú Xuyên đầu tháng 8-2026 với các phân khu chuyên biệt: Từ hội trường có sức chứa 300 chỗ ngồi, góc đọc sách, khu luyện võ, sân thể thao, không gian dưỡng sinh đến phòng cộng đồng số đã mở đầu cho làn sóng đổi mới ở cơ sở. Tại lễ ra mắt, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Thu Hà nhấn mạnh yêu cầu duy trì công trình vận hành hiệu quả, đa dạng hóa các hình thức sinh hoạt để thu hút đông đảo người dân tham gia.
Tiếp nối thành công đó, các mô hình điểm khác cũng đồng loạt đi vào hoạt động. Tại xã Đa Phúc, Nhà văn hóa - Khu thể thao và Nhà văn hóa số thôn Bắc Phú với diện tích 8.640m² trở thành không gian sinh hoạt chung cho các câu lạc bộ văn hóa, thể thao. Tại phường Phương Liệt, nhà văn hóa Tổ dân phố 24 chuyển đổi tư duy từ nơi hội họp sang điểm sinh hoạt thường xuyên với góc đọc sách và các hoạt động cộng đồng.
Trong khi đó, mô hình điểm Nhà văn hóa - Khu thể thao thôn Đông Khê, xã Đan Phượng ra mắt cuối tháng 8-2026 đưa ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số, từng bước đổi mới phương thức tổ chức, quản lý và phục vụ người dân. Mô hình tại thôn Thượng Hội, xã Ô Diên kết hợp giữa sinh hoạt văn hóa và điểm hỗ trợ dịch vụ công trực tuyến, giúp người dân dễ dàng tiếp cận tiện ích số ngay tại địa bàn. Như chia sẻ của bà Trần Thị Hiền, Trưởng thôn, Chủ nhiệm Nhà văn hóa Thượng Hội, giá trị và hiệu quả của thiết chế văn hóa không đo bằng quy mô đầu tư cơ sở vật chất, mà phải khẳng định bằng tần suất hoạt động, chất lượng nội dung và mức độ tham gia thực chất của cộng đồng.
Có thể thấy, thực hiện các kế hoạch chỉ đạo của thành phố, phong trào xây dựng mô hình hay tại thiết chế văn hóa cơ sở đã nhận được sự hưởng ứng đồng loạt từ tất cả xã, phường trên địa bàn. Theo định hướng của thành phố, các mô hình đại diện không phải khuôn mẫu áp dụng cứng cho mọi địa phương, mà là cách tiếp cận để từng xã, phường chủ động khai thác cơ sở vật chất, xây dựng lịch hoạt động thường xuyên, phát huy bản sắc riêng và thu hút người dân. Khi các nhà văn hóa vận hành hiệu quả và đáp ứng đúng nhu cầu thực tế, nơi đây không chỉ là công trình phục vụ sinh hoạt, mà thực sự trở thành ngôi nhà chung thắt chặt tình làng nghĩa xóm.
Mọi chính sách văn hóa chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi chạm tới đời sống thực tế của người dân. Mỗi thiết chế văn hóa chỉ thực sự “sống” khi được người dân đón nhận và chung tay gìn giữ, phát huy những công trình ấy. Nhận thức rõ điều này, thời gian qua, Hà Nội đặc biệt quan tâm việc xây dựng các mô hình điểm với phương châm lấy người dân làm trung tâm và chủ thể cho mọi hoạt động.
Bên cạnh đó, để giải quyết tình trạng phân bố thiết chế văn hóa chưa đồng đều, thiếu vắng các công trình biểu tượng và một số tài sản công chưa được khai thác tối ưu, Chương trình hành động số 08-CTr/TU của Ban Thường vụ Thành ủy Hà Nội thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 7-1-2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã đặt ra những định hướng chiến lược.
Thành phố phấn đấu đến năm 2030 bảo đảm toàn bộ xã, phường đều có thiết chế văn hóa, thể thao hoạt động hiệu quả, hoàn thành số hóa toàn bộ di tích quốc gia, đồng thời, dành trên 4% tổng chi ngân sách hằng năm cho lĩnh vực này…
Cùng với việc triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, Luật Thủ đô 2026 đã mang đến một "làn gió mới", làm điểm tựa pháp lý vững chắc cho hành trình bứt phá và vươn mình của văn hóa Hà Nội.
Có hiệu lực từ ngày 1-7-2026, Luật Thủ đô đã tạo ra khung pháp lý và cơ chế đặc thù giúp các thiết chế văn hóa tại Hà Nội tháo gỡ điểm nghẽn, mở rộng không gian sáng tạo và phát triển bền vững. Điều 15 của Luật dành một nhóm quy định quan trọng cho phát triển văn hóa, thể thao, du lịch. Đáng chú ý, thành phố được quy định tổ chức, hoạt động, cơ chế quản lý, chính sách ưu đãi, hỗ trợ phát triển khu phát triển thương mại và văn hóa, trung tâm công nghiệp văn hóa và các loại hình tổ chức, thiết chế văn hóa khác.
Chia sẻ về điều này, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Phạm Tuấn Long cho biết, thành phố tập trung hoàn thiện thể chế, chính sách theo Luật Thủ đô 2026, đồng thời, lồng ghép định hướng phát triển văn hóa vào Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm.
Cụ thể hóa các quy định vượt trội này, ngày 15-6-2026, HĐND thành phố Hà Nội đã thông qua Nghị quyết số 31/2026/NQ-HĐND ban hành hàng loạt chính sách ưu đãi, hỗ trợ kinh phí thiết thực từ nguồn ngân sách. Theo đó, các thiết chế văn hóa, thể thao ngoài công lập phục vụ cộng đồng được hỗ trợ tối đa 100 triệu đồng/thiết chế/năm trong thời gian 3 năm. Đồng thời, các nhà văn hóa, khu thể thao thôn và tổ dân phố đạt chuẩn cơ sở vật chất (tối thiểu 100 chỗ ngồi, sân khấu từ 30m², sân thể thao từ 250m²) và thu hút đông đảo dân cư tham gia sẽ được hỗ trợ kinh phí tổ chức hoạt động tối đa 50 triệu đồng/năm, cùng khoản kinh phí mua sắm, bổ sung trang thiết bị thiết yếu tối đa 100 triệu đồng/thiết chế… Nguồn lực hỗ trợ này sẽ tiếp sức đáng kể cho các địa phương, đơn vị khơi dậy sức sống mới cho hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở, mang lại những giá trị thụ hưởng phong phú cho người dân Thủ đô.
Theo Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương Bùi Hoài Sơn, Luật Thủ đô 2026 và các chính sách mới cho phát triển văn hóa Thủ đô đã mở ra hành lang pháp lý thuận lợi, trong đó, đáng chú ý là cơ chế huy động nguồn lực xã hội, phát triển các loại hình thiết chế văn hóa, trung tâm công nghiệp văn hóa và không gian văn hóa - sáng tạo. Điều này mở ra cách tiếp cận mới, đó là thiết chế văn hóa không chỉ được nhìn như một công trình xây dựng bằng ngân sách, mà có thể trở thành một hạ tầng xã hội - văn hóa đa chức năng, được đầu tư, vận hành và khai thác bằng nhiều nguồn lực. Và quan trọng, thiết chế văn hóa phải đóng góp hiệu quả vào chất lượng sống cho nhân dân.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Viết Chức, giá trị thực sự của thiết chế văn hóa nằm ở số người tìm đến, số hoạt động được tạo ra, số mối quan hệ cộng đồng được kết nối và những giá trị văn hóa mới được hình thành từ chính không gian ấy. Luật Thủ đô và các chính sách mới cho phát triển văn hóa của Hà Nội không chỉ mở ra hành lang pháp lý quan trọng, mà sẽ là “lực đẩy” để Hà Nội có thể tìm ra những giải pháp để huy động mọi nguồn lực, vận hành các thiết chế văn hóa hiệu quả, mở ra những không gian sáng tạo hấp dẫn và đa dạng cho nhân dân.
“Hà Nội cần chuyển từ tư duy “hoàn thành công trình” sang tư duy “kiến tạo đời sống văn hóa”. Thiết chế chỉ thực sự sống khi cộng đồng cảm thấy đó là không gian của mình”, Tiến sĩ Nguyễn Viết Chức nhận định.
Trong bối cảnh Nghị quyết số 80-NQ/TW đặt yêu cầu phát triển công nghiệp văn hóa hiệu quả, đòi hỏi việc vận hành các thiết chế văn hóa phải có phương thức quản trị mới. Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng cho rằng, Hà Nội có thể lựa chọn một số thiết chế văn hóa, nghệ thuật để hình thành những tổ hợp khu sáng tạo công nghiệp văn hóa. Không gian sáng tạo không thể chỉ đông vào cuối tuần, hay chỉ có triển lãm, mà cần có studio, xưởng sáng tạo, nơi nghiên cứu, phát triển, trình diễn, bán hàng, thương mại hóa và đầu tư.
Hà Nội đang bước vào giai đoạn phát triển mới với khát vọng, mục tiêu trở thành thành phố văn hiến - văn minh - hiện đại - hạnh phúc, là nơi hội tụ tinh hoa văn hóa, trung tâm kinh tế, giáo dục, y tế và đổi mới sáng tạo hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Chủ trì cuộc họp của Ban Chỉ đạo về phát triển văn hóa Thủ đô Hà Nội mới đây, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy, Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội Trần Đức Thắng, Trưởng ban Chỉ đạo, yêu cầu tập trung khơi thông các nguồn lực và tháo gỡ các điểm nghẽn trong triển khai thực hiện Chương trình số 08-CTr/TU. Trong đó, thành phố cần khai thác tối đa các cơ chế, chính sách đặc thù từ Luật Thủ đô 2026; tập trung xử lý vướng mắc về tài sản công và đẩy mạnh công tác quy hoạch về phát triển không gian văn hóa, để văn hóa thực sự khơi dậy được nguồn lực nội sinh, qua đó, góp phần phát triển Thủ đô ngày càng mạnh mẽ.
.jpg)
Có thể khẳng định, việc phát huy hiệu quả hệ thống thiết chế văn hóa tại Hà Nội là bài toán đa chiều, đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa đổi mới tư duy quản lý, đa dạng hóa phương thức vận hành và mở rộng cơ chế thu hút đầu tư. Với sự chỉ đạo sát sao của chính quyền và sự hưởng ứng của nhân dân, hệ thống thiết chế văn hóa sẽ ngày càng phát huy vai trò là nhịp cầu kết nối, góp phần hiện thực hóa khát vọng xây dựng Thủ đô văn minh, hiện đại và hạnh phúc.
Thực hiện: Hoàng Quyên - Văn Thắng
Thiết kế: Thanh Nga