Bài 1: Nguồn lực lớn nhưng… lãng phí

Hà Nội không thiếu những địa chỉ văn hóa có lịch sử, nằm ở vị trí đắc địa và sở hữu đội ngũ nghệ sĩ giàu năng lực. Thế nhưng, phía sau những chương trình nghệ thuật được đầu tư công phu vẫn là một nghịch lý kéo dài: Nhiều nhà hát có không gian biểu diễn quá nhỏ, thiết bị chưa đáp ứng yêu cầu dàn dựng hiện đại. Trong lĩnh vực điện ảnh, mô hình vận hành của một số rạp truyền thống cũng ngày càng khó cạnh tranh với các cụm rạp hiện đại đang liên tục đổi mới công nghệ và trải nghiệm. Các thiết chế văn hóa cơ sở thiếu sức sống để thu hút cộng đồng. Khoảng cách giữa năng lực sáng tạo và hạ tầng phục vụ đang trở thành một trong những điểm nghẽn khiến nguồn lực văn hóa của Thủ đô chưa được khai thác tương xứng.

Trong ký ức của nhiều thế hệ người Hà Nội, những rạp chiếu phim, nhà hát ở khu vực trung tâm từng là những địa chỉ văn hóa quen thuộc, gắn bó với đời sống văn hóa, tinh thần của người dân Hà Nội bao đời nay.

Đầu thế kỷ XX, văn hóa, nghệ thuật tại Hà Nội phát triển rực rỡ, kéo theo sự hình thành của nhiều nhà hát, rạp chiếu phim. Điển hình như rạp Công Nhân tại 42 Tràng Tiền, tiền thân là Cinéma Palace, từng là một trong những rạp chiếu phim sang trọng của Hà Nội thời Pháp thuộc, sau này trở thành không gian biểu diễn do Nhà hát Kịch Hà Nội quản lý. Rạp Chuông Vàng, một công trình kiến trúc cổ kính được xây dựng từ thời Pháp, từng được coi như biểu tượng của cải lương Thủ đô, giờ là trụ sở chính của Nhà hát Cải lương Hà Nội. Rạp chiếu bóng Ciné Tonkinois trên phố Hàng Quạt từng là nơi chiếu phim nổi tiếng cho cư dân phố cổ, nay là trụ sở Đoàn Ca múa nhạc Thăng Long (tại số 31-33 Lương Văn Can).

Giai đoạn sau này, Hà Nội tiếp tục cho thấy là trung tâm văn hóa lớn với sự phát triển đa dạng các loại hình nghệ thuật truyền thống và điện ảnh. Rạp Đại Nam tại 89 phố Huế được xây dựng từ năm 1952, sau đó giao cho Đoàn Chèo Hà Nội (nay là Nhà hát Chèo Hà Nội) quản lý, sau này được nâng cấp, cải tạo để trở thành điểm biểu diễn nghệ thuật truyền thống. Hàng loạt rạp như Dân Chủ (phố Khâm Thiên), Kim Đồng (phố Hàng Bài), rạp Đông Đô (số 20 Lương Ngọc Quyến)… được hình thành, đáp ứng nhu cầu giải trí cho nhân dân Thủ đô trong từng giai đoạn.

Có thể thấy, những địa chỉ ấy không chỉ là những tòa nhà, mà còn là một phần ký ức đô thị gắn với thương hiệu văn hóa Thủ đô được tích lũy qua nhiều thập kỷ. Chính vì vậy, việc “hồi sinh” những địa chỉ văn hóa đã làm nên thương hiệu nghệ thuật của Hà Nội luôn cấp thiết, nhất là khi thành phố đang tập trung nguồn lực để thúc đẩy công nghiệp văn hóa.

Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, nhu cầu văn hóa, giải trí của người dân cũng ngày càng cao hơn, khiến không ít nhà hát, rạp chiếu phim được xây dựng từ nhiều thập niên trước không còn đáp ứng đầy đủ yêu cầu phát triển của Hà Nội hôm nay. Nhiều rạp chiếu phim đã phải đóng cửa; một số được cải tạo, chuyển đổi công năng. Dẫu vậy, không phải thiết chế văn hóa nào cũng kịp thích ứng với những yêu cầu mới. Cơ sở vật chất tại một số nhà hát, rạp chiếu phim ngày càng xuống cấp, không gian và trang thiết bị lạc hậu, trong khi hoạt động biểu diễn nghệ thuật không ngừng đổi mới và công chúng ngày càng đòi hỏi những trải nghiệm chất lượng, đa dạng hơn. Khoảng cách giữa năng lực của các thiết chế hiện có và nhu cầu thực tế vì thế đang trở thành một bài toán cần được Hà Nội sớm giải quyết.

Nằm giữa khu phố cổ đông dân cư và khách du lịch, trụ sở Nhà hát Ca múa nhạc Thăng Long tại số 31-33 Lương Văn Can có vị trí đắc địa, nhưng lợi thế ấy chưa được phát huy xứng đáng. NSND Tấn Minh, Giám đốc Nhà hát Ca múa nhạc Thăng Long, chia sẻ, do diện tích nhỏ, chật chội, với 100 chỗ ngồi, hạ tầng xuống cấp, nên nhiều năm nay, Nhà hát chủ yếu được sử dụng làm trụ sở làm việc, luyện tập, chưa đáp ứng tiêu chuẩn của một không gian biểu diễn nghệ thuật chuyên nghiệp. Nhiều chương trình của Nhà hát được dàn dựng công phu, chuyên nghiệp, từng được giải thưởng lớn trong các kỳ Liên hoan sân khấu như: “Hà Nội xưa và nay”, “Tôi đọc báo sáng nay”, “Hà Nội, ngày… tháng… năm…”, gần đây là vở nhạc kịch chất lượng cao “Giấc mơ Chí Phèo” được đánh giá cao về giá trị nghệ thuật và thương mại, nhưng không có chỗ biểu diễn cố định, đơn vị phải thuê địa điểm khác để biểu diễn. Đây là nghịch lý, cũng là trăn trở của các nghệ sĩ Nhà hát suốt nhiều năm nay.

Cũng nằm trong khu phố cổ, Rạp Chuông Vàng từng được kỳ vọng sẽ phát huy lợi thế về vị trí để hình thành một sản phẩm nghệ thuật truyền thống hấp dẫn, phục vụ người dân và du khách. Nhiều năm qua, Nhà hát Cải lương Hà Nội đã nỗ lực khai thác không gian này, không chỉ với các chương trình cải lương, mà còn thử nghiệm nhiều loại hình nghệ thuật khác, hướng tới xây dựng Rạp Chuông Vàng trở thành một địa chỉ văn hóa truyền thống đặc sắc giữa lòng phố cổ. Tuy nhiên, theo Giám đốc Nhà hát Cải lương Hà Nội Phạm Bá Chỉnh, rạp Chuông Vàng chỉ có hơn 100 chỗ ngồi, diện tích hạn chế, không gian sân khấu và các điều kiện phục vụ biểu diễn còn nhiều bất cập, chưa cho phép Nhà hát duy trì tần suất biểu diễn thường xuyên, ổn định như kỳ vọng.

“Một đêm diễn dù có 100% khán giả vẫn chỉ có thể bán hơn 100 vé. Trong khi để đưa một vở cải lương, hay chương trình sân khấu lên sàn diễn, nhà hát vẫn cần rất nhiều nhân lực. Quy mô khán phòng nhỏ dẫn đến khả năng tạo nguồn thu từ bán vé càng hạn chế, nếu bán hết vé thì thu vẫn không đủ bù chi”, nghệ sĩ Phạm Bá Chỉnh chia sẻ.

Cùng do Nhà hát Cải lương Hà Nội quản lý, Rạp Đông Đô tại số 20 Lương Ngọc Quyến lại gặp khó khăn theo một hướng khác. Công trình được đưa vào sử dụng từ năm 1954 và trải qua nhiều lần cải tạo không đồng bộ, đến nay, rạp được đánh giá đã xuống cấp, không đủ tiêu chuẩn tổ chức các chương trình nghệ thuật chất lượng cao. Trong khi đó, rạp Công Nhân - địa chỉ sân khấu nổi tiếng một thời của Hà Nội do Nhà hát Kịch Hà Nội quản lý, đến nay cũng bộc lộ những hạn chế khi cơ sở hạ tầng ngày càng cũ kỹ, các thiết bị sân khấu đã lỗi thời.

Quy mô rạp nhỏ, lỗi thời, không gian biểu diễn chật hẹp, số lượng ghế ít… đang là “rào cản” lớn khiến các nhà hát của Thủ đô khó phát huy lợi thế và tiềm năng.

Ở lĩnh vực điện ảnh, nhiều rạp chiếu phim của Hà Nội đã phải đóng cửa do không đáp ứng được nhu cầu giải trí của người dân. Điển hình như rạp Dân Chủ nằm trên phố Khâm Thiên đóng cửa từ năm 2015; một số rạp khác từng nổi tiếng cũng dần biến mất khỏi bản đồ điện ảnh hoặc chuyển đổi công năng. Năm 2025, rạp Tháng Tám - một địa chỉ điện ảnh nổi tiếng một thời - cũng phải tạm ngừng hoạt động khi các suất chiếu tại đây liên tục rơi vào tình trạng ế ẩm.

Một số rạp do Nhà nước quản lý như rạp Kim Đồng (19 Hàng Bài), rạp 2-9 (phường Sơn Tây)… dù vẫn duy trì hoạt động, phục vụ các sự kiện, ngày lễ lớn của Thủ đô và đất nước nhưng các hoạt động điện ảnh diễn ra tại đây khá rời rạc, chưa thật sự thu hút được khách.

Sau sắp xếp bộ máy hành chính và vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, Hà Nội hiện có 5.550 thôn, tổ dân phố, gồm 2.501 thôn và 3.049 tổ dân phố. Trong đó, thành phố có 4.534 nhà văn hóa, điểm sinh hoạt cộng đồng, đạt 81,69%. Ở cấp xã, phường, 86/126 đơn vị có thiết chế văn hóa cơ sở, đạt 68,25%; còn 40 xã, phường chưa có công trình thiết chế văn hóa cấp xã, chiếm 31,75%.

Đối với các công trình thuộc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch quản lý, hiện có 15 thiết chế văn hóa, thể thao, trong đó, 12 công trình được đánh giá hoạt động thường xuyên, hiệu quả, đạt tỷ lệ 80%. Hệ thống thiết chế phục vụ thanh niên, thiếu niên, nhi đồng gồm 4 cơ sở cấp thành phố, thuộc 2 đơn vị quản lý, vận hành chính là Cung Thanh niên Hà Nội và Cung Thiếu nhi Hà Nội.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Phạm Xuân Tài cho biết, việc tiếp nhận, quản lý và duy trì hoạt động của hệ thống thiết chế sau sắp xếp cơ bản được quan tâm thực hiện. Công tác đầu tư, khai thác và sử dụng từng bước gắn với xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh và nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân. Tuy nhiên, ông Tài cũng cho rằng, nhiều nơi, các thiết chế văn hóa vẫn chưa được sử dụng hiệu quả như mục đích đề ra.

Thực tế khảo sát cho thấy khó khăn chung của các địa phương là cơ sở vật chất xuống cấp, thiếu trang thiết bị đồng bộ; kinh phí duy trì hoạt động còn hạn chế; đội ngũ cán bộ văn hóa cơ sở mỏng, chủ yếu kiêm nhiệm. Nội dung hoạt động tuy đa dạng nhưng chưa có nhiều đổi mới và chưa thu hút mạnh các nhóm đối tượng trẻ.

Sau khi vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, xã Suối Hai có 24 thôn, trong đó, 23 thôn đã có nhà văn hóa, cơ bản đáp ứng nhu cầu hội họp, sinh hoạt cộng đồng, tuyên truyền nhiệm vụ chính trị và tổ chức các hoạt động phong trào. Chủ tịch UBND xã Suối Hai Nguyễn Ngọc Mạnh cho biết, mặc dù xã vẫn duy trì khá đều đặn các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, song, các thiết chế này vẫn chưa đáp ứng nhu cầu của nhân dân. Địa phương chưa có nhà thi đấu, sân vận động, bể bơi và không gian sinh hoạt văn hóa trung tâm đáp ứng yêu cầu lâu dài; một số nhà văn hóa thôn chưa được đầu tư đồng bộ, trang thiết bị còn thiếu; nguồn kinh phí duy trì hoạt động còn hạn hẹp, trong khi đội ngũ cán bộ chủ yếu kiêm nhiệm, chưa được đào tạo chuyên sâu.

Tại phường Đông Ngạc, hiện nay, phường có 1 Trung tâm Văn hóa – Thông tin và Thể thao cùng 45 nhà văn hóa, điểm sinh hoạt cộng đồng tại 54 tổ dân phố. Phó Chủ tịch UBND phường Đông Ngạc Nguyễn Thị Hương cho biết, một số công trình chưa được đầu tư đồng bộ, trang thiết bị xuống cấp, chưa phát huy hết công năng; kinh phí hoạt động còn hạn chế, phụ thuộc nhiều vào nguồn xã hội hóa; vẫn còn tổ dân phố chưa có nhà văn hóa riêng, phải sử dụng chung. Đáng chú ý, việc thiếu bể bơi công cộng đang gây khó khăn cho công tác phổ cập bơi và phòng, chống đuối nước cho trẻ em – một yêu cầu ngày càng cấp thiết trong điều kiện hiện nay.

Phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám, một phường trung tâm của Hà Nội, hiện có 47 nhà sinh hoạt cộng đồng tại các khu dân cư, tổ dân phố, 1 công viên, 28 sân chơi tại các khu tập thể. Bí thư Đảng ủy phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám Vũ Xuân Hùng thẳng thắn cho biết, đặc thù địa bàn đông dân cư, nhưng cơ sở vật chất, trang thiết bị tại các thiết chế văn hóa, thể thao trên địa bàn phường chưa được đầu tư đồng bộ, chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chí theo quy định. Một số hạng mục quan trọng còn thiếu, hoặc chưa đạt chuẩn gây khó khăn trong việc triển khai các hoạt động văn hóa cộng đồng. Công tác đầu tư các thiết chế văn hóa còn hạn chế do không có quỹ đất… Trong dịp sinh hoạt hè dành cho thiếu nhi vào tháng 6 vừa qua, khi tổ chức chương trình học bơi miễn phí để phòng, chống đuối nước cho trẻ em trên địa bàn, do không có bể bơi công lập, phường phải mượn tạm bể bơi Thái Hà (phường Đống Đa) để tổ chức.

So với nhiều địa phương trong cả nước, Hà Nội sở hữu hệ thống nhà hát, rạp chiếu phim và thiết chế văn hóa cơ sở khá phong phú, đa dạng. Tuy nhiên, nguồn lực và giá trị mà những “tài sản văn hóa” này tạo ra vẫn chưa tương xứng với tiềm năng, chưa thực sự đáp ứng kỳ vọng trong việc đưa văn hóa trở thành nguồn lực cho phát triển. Làm thế nào để những công trình văn hóa không chỉ đáp ứng nhu cầu hưởng thụ của cộng đồng, kiến tạo những không gian văn hóa đáng sống cho nhân dân, mà còn trở thành những “điểm tựa” thúc đẩy kinh tế sáng tạo, tạo ra giá trị kinh tế và sức sống mới cho đô thị - đó là bài toán lớn Hà Nội cần sớm tìm lời giải.

Thực hiện: Hoàng Quyên - Văn Thắng
Thiết kế: Thanh Nga