Định hình chuỗi giá trị toàn cầu và chiến lược cho Việt Nam

Tổng quan thị trường công nghệ hội tụ

Theo các chuyên gia, trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu, tính toán hiệu năng cao và các hệ thống kết nối thông minh đang tiếp tục tạo lực đẩy mạnh mẽ cho nhu cầu về bán dẫn. Theo dự báo của Tổ chức Thống kê thương mại bán dẫn thế giới (WSTS), thị trường bán dẫn toàn cầu tiếp tục tăng trưởng mạnh trong năm 2026, với động lực nổi bật là bộ nhớ, logic và hạ tầng AI.

Song song với đó, tự động hóa tiếp tục mở rộng nhanh, theo Liên đoàn Robot quốc tế, khoảng 542.000 robot công nghiệp được lắp đặt trên toàn cầu trong năm 2024, trong đó châu Á chiếm 74% số lượng triển khai mới. Sự phát triển này cho thấy cạnh tranh công nghệ ngày nay là cạnh tranh về năng lực làm chủ công nghệ, khả năng tích hợp nhiều nền tảng công nghệ và vị trí của mỗi quốc gia trong các chuỗi giá trị gia tăng.

Tại Việt Nam, dư địa phát triển là rất lớn với nền tảng sản xuất điện tử, sự hiện diện của nhiều tập đoàn công nghệ toàn cầu và lực lượng nhân lực trẻ, năng động. Việt Nam cũng đã xác lập định hướng phát triển ngành bán dẫn thông qua Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam đến năm 2030 và tầm nhìn 2050, đồng thời đẩy mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và các công nghệ chiến lược.

Mục tiêu trong giai đoạn tới không chỉ là mở rộng sự tham gia vào chuỗi cung ứng, mà là từng bước nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu. Điều này đòi hỏi phát triển đồng bộ nguồn nhân lực, năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D), hạ tầng và nền tảng dùng chung; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp nâng cấp công nghệ, tăng khả năng chuyển giao và thương mại hóa các kết quả nghiên cứu.

Theo ông Võ Xuân Hoài, Phó giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC), xu hướng hội tụ giữa bán dẫn, quang điện tử, AI, IoT và robot công nghiệp đang tái định hình chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu. Đối với Việt Nam, khoảng trống vẫn nằm ở năng lực làm chủ công nghệ, nguồn nhân lực chuyên sâu và vị trí của doanh nghiệp Việt Nam trong các khâu có giá trị gia tăng cao.

Phát triển chuỗi cung ứng, định hướng tương lai

Bán dẫn đã trở thành nền tảng của kinh tế và nhiều ngành công nghiệp hiện đại. Năng lực bán dẫn quyết định sức cạnh tranh doanh nghiệp, khả năng vận hành an toàn hạ tầng thiết yếu, mức độ tự chủ công nghệ, sự phát triển kinh tế và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Theo Thượng tá Nguyễn Hồng Duẩn - Phó Viện trưởng Viện Kỹ thuật điện tử nghiệp vụ, Cục Công nghiệp An ninh (Bộ Công an), những rủi ro tiềm ẩn về an ninh công nghệ đòi hỏi phải tăng cường năng lực tự chủ và kiểm soát công nghệ trong lĩnh vực này.

Trong bức tranh an ninh quốc gia, chip chuyên dụng giữ vị trí đặc biệt vì được thiết kế tối ưu cho một nhóm chức năng và môi trường vận hành cụ thể. Ông Nguyễn Anh Tuấn (Giám đốc Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn) nhận định, tập trung phát triển chip chuyên dụng giúp Việt Nam tối ưu nguồn lực, đi thẳng vào các nhu cầu thực tế như camera AI, IoT, thiết bị y tế, robot và hạ tầng số.

Chiến lược này mang lại giá trị đa tầng: Nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, tạo việc làm kỹ thuật cao, thúc đẩy hệ sinh thái và giúp chủ động ứng phó khi chuỗi cung ứng gián đoạn, bảo vệ dữ liệu, bảo đảm an ninh quốc gia.

Tuy nhiên, khoảng cách từ bản thiết kế đến sản phẩm thương mại còn rất xa do chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D) quá lớn, cùng với thách thức thiếu hệ sinh thái hoàn chỉnh từ thiết kế, chế tạo, đóng gói, kiểm thử đến chứng nhận chất lượng.

Để tháo gỡ, giải pháp quan trọng nhất là xây dựng hệ sinh thái hoàn chỉnh thay vì hỗ trợ đơn lẻ. Sắp tới, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ ban hành danh mục khoảng 20 nhóm chip chuyên dụng được Nhà nước ưu tiên đặt hàng (tập trung vào AI, điện toán biên, viễn thông thế hệ mới, cảm biến, IoT, điện tử công suất và bảo mật phần cứng) nhằm tạo tín hiệu thị trường rõ ràng cho doanh nghiệp đầu tư.

Cùng với đó, Nhà nước xây dựng chương trình hỗ trợ xuyên suốt từ nghiên cứu, thiết kế, sản xuất thử đến thương mại hóa; đồng thời sử dụng các dự án đầu tư công, chuyển đổi số và hạ tầng trọng điểm làm "khách hàng đầu tiên" cho chip Việt Nam.

Trong chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu, không quốc gia nào tự chủ hoàn toàn, điều quan trọng là làm chủ các khâu quyết định như kiến trúc, thiết kế, xác minh và quyền lựa chọn đối tác. Do đó, hợp tác với các tập đoàn công nghệ lớn là cần thiết để thu hút vốn, tiếp nhận tri thức và đào tạo nhân lực. Song song với FDI chất lượng cao, cần hình thành liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp ngoại và nội để nâng cao năng lực nội sinh.

Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC) định hướng chuyển từ kết nối nguồn lực sang thúc đẩy các chương trình hợp tác trọng tâm như: Phát triển nhân lực công nghệ cao; nâng cao năng lực doanh nghiệp; kết nối R&D với sản xuất, thị trường; thúc đẩy thương mại hóa công nghệ và phát huy mạng lưới chuyên gia quốc tế. Qua đó, góp phần hình thành hệ sinh thái gắn kết nghiên cứu với doanh nghiệp và kết nối hiệu quả nguồn lực trong nước với chuỗi giá trị toàn cầu.