Nửa thế kỷ đồng hành Việt Nam - Liên hợp quốc: Từ "buổi đầu sơ khai" đến những đóng góp tích cực

Từ ngày 20 đến 25-9-2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam sẽ tham dự Phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 81, tiến hành các hoạt động song phương tại Hoa Kỳ và thăm cấp Nhà nước tới Canada theo lời mời của Toàn quyền Canada.

Chuyến công tác diễn ra trong thời điểm có ý nghĩa đặc biệt, khi Việt Nam và Liên hợp quốc đang hướng tới dấu mốc 50 năm đồng hành vào năm 2027.

Nửa thế kỷ qua, quan hệ Việt Nam - Liên hợp quốc đã song hành với những bước chuyển lớn của đất nước, từ khắc phục hậu quả chiến tranh, phục hồi và tái thiết, đến đổi mới, hội nhập quốc tế và ngày càng chủ động đóng góp vào việc giải quyết những vấn đề chung của thế giới.

Từ đồng hành trong tái thiết đến hợp tác vì phát triển

Từ giai đoạn tái thiết đất nước sau chiến tranh đến thời kỳ phá thế bao vây cấm vận và từng bước hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, hợp tác giữa Việt Nam và Liên hợp quốc có ý nghĩa to lớn và có tác dụng tích cực, đáp ứng yêu cầu và lợi ích của Việt Nam trong từng giai đoạn, vừa góp phần tăng cường vai trò, tiếng nói và “dấu ấn” của Việt Nam tại Liên hợp quốc.

Trước Đổi mới, trong bối cảnh vừa khắc phục hậu quả chiến tranh, vừa khôi phục nền kinh tế nghèo nàn, lạc hậu, Việt Nam nhận được hơn 500 triệu USD viện trợ từ Liên hợp quốc. Nguồn lực này đặc biệt có ý nghĩa trong những năm đất nước bị bao vây, cấm vận, góp phần hỗ trợ các chương trình phát triển xã hội, nhất là về giáo dục, y tế, chăm sóc và bảo vệ bà mẹ, trẻ em, dân số và kế hoạch hóa gia đình.

Trong giai đoạn 1986-1996, khi Việt Nam triển khai đường lối Đổi mới, hợp tác với Liên hợp quốc tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong hỗ trợ cải cách kinh tế - xã hội. Viện trợ không hoàn lại của Liên hợp quốc đạt hơn 630 triệu USD. Có những thời điểm, Liên hợp quốc chiếm gần 60% tổng viện trợ của Việt Nam ngoài nguồn từ các nước xã hội chủ nghĩa.

Từ năm 2001-2005, theo đề nghị của Chính phủ Việt Nam, Liên hợp quốc chuyển mạnh hướng hỗ trợ kỹ thuật sang hỗ trợ các biện pháp cải cách về chính sách và thể chế kinh tế, doanh nghiệp nhà nước, đồng thời mở rộng sang các lĩnh vực khác như phòng, chống HIV/AIDS và các bệnh hiểm nghèo; hỗ trợ thực hiện quy chế dân chủ cơ sở, thực hiện quyền bình đẳng nam nữ, tổ chức hằng năm Hội nghị Nhóm tư vấn các nhà tài trợ...

Nếu trong giai đoạn đầu, Việt Nam chủ yếu tiếp nhận sự hỗ trợ của Liên hợp quốc, cùng với quá trình đổi mới và hội nhập, vai trò của Việt Nam đang ngày càng thay đổi. Kế hoạch chiến lược chung Việt Nam - Liên hợp quốc giai đoạn 2017-2021 có tổng ngân sách 423 triệu USD, trong khi Khung hợp tác phát triển bền vững giai đoạn 2022-2026 có tổng ngân sách hơn 542 triệu USD.

Một dấu mốc đáng chú ý là Việt Nam trở thành một trong tám quốc gia trên thế giới được lựa chọn thí điểm sáng kiến “Thống nhất hành động - Một Liên hợp quốc". Việc xây dựng Ngôi nhà xanh chung Liên hợp quốc tại Hà Nội, khánh thành năm 2015, trở thành biểu tượng cho cách tiếp cận mới: Các cơ quan của Liên hợp quốc phối hợp chặt chẽ hơn để hỗ trợ những ưu tiên phát triển của quốc gia đối tác.

Những khuôn khổ hợp tác này cho thấy Liên hợp quốc không chỉ cung cấp nguồn lực, mà ngày càng tham gia sâu vào quá trình tư vấn chính sách, chia sẻ tri thức, kinh nghiệm và hỗ trợ Việt Nam nâng cao năng lực thể chế.

Dấu ấn Việt Nam

Không chỉ tham gia, Việt Nam ngày càng chủ động đóng góp, đảm nhiệm nhiều trọng trách và đưa ra những sáng kiến được cộng đồng quốc tế ghi nhận.

Hai lần đảm nhiệm cương vị Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an, ba nhiệm kỳ thành viên Hội đồng Nhân quyền, các nhiệm kỳ tại ECOSOC, ILC và nhiều cơ chế chuyên môn khác cho thấy mức độ tham gia ngày càng sâu rộng của Việt Nam vào hệ thống đa phương.

Năm 2026, Việt Nam đảm nhiệm cương vị Chủ tịch Hội nghị kiểm điểm Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân lần thứ 11 và lần đầu tiên giữ chức Chủ tịch Hội nghị lần thứ 35 các quốc gia thành viên Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển.

Những dấu mốc ấy không đơn thuần là sự ghi nhận đối với Việt Nam. Quan trọng hơn, đó là những diễn đàn để Việt Nam trực tiếp tham gia xử lý các vấn đề an ninh, phát triển và luật pháp quốc tế, đồng thời bảo vệ và thúc đẩy lợi ích quốc gia - dân tộc thông qua các biện pháp hòa bình và trên cơ sở luật pháp quốc tế.

Dấu ấn Việt Nam còn thể hiện qua những sáng kiến đã trở thành nghị quyết của Liên hợp quốc, từ thúc đẩy vai trò của phụ nữ trong bối cảnh hậu xung đột, bảo vệ cơ sở hạ tầng thiết yếu đối với người dân trong xung đột, đến Ngày Quốc tế phòng, chống dịch bệnh, Ngày Quốc tế vui chơi và Thập kỷ quốc tế về văn hóa vì phát triển bền vững 2027-2036.

Việc khởi xướng Nhóm bạn bè Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 cũng thể hiện cách Việt Nam thúc đẩy những nguyên tắc mà mình coi trọng trong quan hệ quốc tế.

Một trong những bước chuyển có ý nghĩa nhất của quan hệ Việt Nam - Liên hợp quốc là sự thay đổi ngày càng đóng góp tiếng nói và nỗ lực.

Cho đến nay, Việt Nam đã cử gần 1.400 lượt cán bộ, chiến sĩ tham gia các phái bộ gìn giữ hòa bình Liên hợp quốc tại Nam Sudan, Cộng hòa Trung Phi và khu vực Abyei. Hiện, Việt Nam xếp thứ 49/193 quốc gia về mức đóng góp ngân sách thường xuyên cho Liên hợp quốc và đóng góp hàng triệu USD cho các hoạt động cứu trợ nhân đạo của các cơ quan Liên hợp quốc.

Một chặng đường mới

Việc Việt Nam đăng cai Lễ mở ký Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng vào tháng 10-2025 càng minh chứng vị thế mới. “Công ước Hà Nội” không chỉ là một sự kiện ngoại giao, mà còn phản ánh vai trò ngày càng chủ động của Việt Nam trong việc cùng cộng đồng quốc tế xây dựng khuôn khổ hợp tác để ứng phó với những thách thức mới.

Trong chuyến thăm chính thức Việt Nam lần thứ hai năm 2025, Tổng Thư ký Liên hợp quốc António Guterres đánh giá, Việt Nam là “một trụ cột quan trọng của hệ thống đa phương” và mong muốn Việt Nam có vai trò lớn hơn trong cải tổ hệ thống quốc tế, giải quyết các thách thức toàn cầu.

Nhìn lại 50 năm, thành tựu lớn nhất của quan hệ Việt Nam - Liên hợp quốc là giá trị trưởng thành của một mối quan hệ đồng hành và hợp tác.

Việt Nam từ vị trí được hỗ trợ tái thiết chuyển sang hợp tác phát triển; từ tham gia các hoạt động đa phương đến chủ động đề xuất sáng kiến; trở thành thành viên tích cực, có trách nhiệm và ngày càng có tiếng nói trong những vấn đề chung của thế giới.

Dấu mốc 50 năm quan hệ Việt Nam - Liên hợp quốc không chỉ là dịp nhìn lại một chặng đường. Đó còn là thời điểm để xác lập một tầm nhìn mới cho quan hệ hai bên, trong đó Việt Nam tiếp tục là một thành viên chủ động, tích cực và có trách nhiệm, cùng Liên hợp quốc góp phần củng cố chủ nghĩa đa phương, thúc đẩy hòa bình, hợp tác và phát triển bền vững.