Cấp phép xây dựng: Phân cấp mạnh nhưng không để tăng thủ tục

Từ ý kiến của các sở, ngành, xã, phường và Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội, dự thảo lần 2 quyết định quy định một số nội dung thuộc thẩm quyền của UBND thành phố về cấp giấy phép xây dựng trên địa bàn thành phố Hà Nội đã được chỉnh lý nhiều nội dung liên quan đến giấy phép xây dựng có thời hạn, xác minh thông tin đất đai, phối hợp giữa các cơ quan và quản lý sau cấp phép. Điểm xuyên suốt là không để việc phân cấp làm phát sinh thêm giấy tờ, thủ tục cho người dân, doanh nghiệp.

Những vướng mắc từ thực tiễn cấp phép

Cấp giấy phép xây dựng là một trong những thủ tục hành chính có tác động trực tiếp tới người dân và doanh nghiệp. Mỗi quy định về điều kiện, hồ sơ, thời hạn hay thẩm quyền giải quyết đều liên quan đến quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản, nhu cầu nhà ở cũng như hoạt động đầu tư, kinh doanh.

Đây cũng là vấn đề được Ban Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội lưu ý khi tham gia góp ý dự thảo. Theo đó, việc ban hành quy định mới thay thế Quyết định số 07/2022/QĐ-UBND là cần thiết nhằm cập nhật Luật Xây dựng năm 2025, các quy định mới của Chính phủ, phù hợp mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và việc phân cấp thẩm quyền cấp giấy phép xây dựng cho UBND cấp xã. Mục tiêu là bảo đảm hoạt động cấp phép được thực hiện liên tục, thống nhất, rút ngắn thời gian giải quyết, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp.

Tuy nhiên, chính từ thực tiễn ở cơ sở, nhiều vấn đề cần được quy định rõ hơn đã được đặt ra. Một trong số đó là xử lý giấy tờ hợp pháp về đất đai trong quá trình cấp phép. UBND phường Tương Mai cho rằng, nếu chỉ quy định cơ quan cấp giấy phép tham vấn cơ quan quản lý đất đai “trong trường hợp cần bổ sung hoặc làm rõ” thì có thể dẫn tới những cách hiểu khác nhau. Địa phương đề nghị xác định cụ thể những trường hợp cần tham vấn, chẳng hạn giấy tờ đất đã hết thời hạn sử dụng; thông tin về loại đất, vị trí, ranh giới, diện tích thửa đất không thống nhất giữa hồ sơ xin phép và hồ sơ địa chính; đất đang có tranh chấp; ô đất chưa hoàn thành giải phóng mặt bằng...

Những góp ý này cho thấy một vấn đề rất thực tế. Đó là khi thẩm quyền giải quyết được đưa gần hơn về cơ sở, quy định càng phải rõ để cán bộ thực thi có căn cứ xử lý và người dân không phải đi lại giữa các cơ quan chỉ để xác minh những thông tin mà Nhà nước đã quản lý.

Một bài toán khác xuất hiện tại các khu vực ngoại thành, nơi nhu cầu xây dựng có những đặc thù khác khu vực đô thị trung tâm. Theo ý kiến từ cơ sở được tổng hợp trong tài liệu, tại địa bàn có nhiều làng nghề truyền thống, hoạt động sản xuất, kinh doanh phát triển, nhu cầu xây mới, cải tạo, mở rộng nhà ở phục vụ sinh hoạt kết hợp sản xuất, kinh doanh diễn ra thường xuyên. Việc tiếp tục áp dụng quy mô công trình có thời hạn đối với nhà ở nông thôn như trước được cho là chưa thực sự phù hợp với thực tế, chưa đáp ứng nhu cầu nhà ở và có thể phát sinh khó khăn cả trong giải quyết thủ tục cấp phép lẫn quản lý trật tự xây dựng.

Đáng chú ý, ý kiến từ địa phương cũng cho rằng việc cho phép quy mô lớn hơn đối với nhà ở riêng lẻ tại khu vực đã có quy hoạch chung nhưng chưa có quy hoạch chi tiết không đồng nghĩa với phá vỡ định hướng quy hoạch. Bởi đây vẫn là công trình được cấp giấy phép xây dựng có thời hạn; chủ đầu tư phải thực hiện các quy định khi Nhà nước triển khai quy hoạch, đồng thời tuân thủ chỉ giới, mật độ, khoảng lùi, chiều cao và các điều kiện cấp phép hiện hành.

Từ những phản ánh đó có thể thấy, một quy định chung cho toàn thành phố phải giải được bài toán không đơn giản: Vừa bảo đảm kỷ cương quy hoạch, trật tự xây dựng, vừa phù hợp với điều kiện rất khác nhau giữa khu vực nội đô và các xã ngoại thành đang đô thị hóa nhanh.

Một thay đổi đáng chú ý khác liên quan đến giấy phép xây dựng có thời hạn. Trong quá trình góp ý, có ý kiến đề nghị rà soát quy định về thời hạn tồn tại của công trình để bảo đảm đúng phạm vi được giao và thống nhất với pháp luật cấp trên. Sau tiếp thu, dự thảo lần 2 quy định quy mô công trình, nhà ở riêng lẻ được cấp giấy phép xây dựng có thời hạn theo hướng tối đa 4 tầng nổi, tum và chiều cao công trình theo quy định.

Đặc biệt, theo hồ sơ tiếp thu, giải trình của Sở Xây dựng, quy định thời hạn 5 năm trong dự thảo lần 1 đã được bỏ để thực hiện theo pháp luật cấp trên. Đây là thay đổi đáng chú ý bởi giấy phép xây dựng có thời hạn vốn liên quan trực tiếp đến quyền lợi của người dân tại những khu vực đã có quy hoạch nhưng chưa triển khai.

Không để người dân phải nộp lại giấy tờ đã có

Nếu những góp ý từ cơ sở cho thấy các “điểm nghẽn” có thể phát sinh khi giải quyết hồ sơ, thì những chỉnh lý tại dự thảo lần 2 cho thấy rõ hơn hướng xử lý. Cụ thể, tăng trách nhiệm của cơ quan nhà nước thay vì chuyển phần việc xác minh sang người dân.

Điều này thể hiện khá rõ trong việc xử lý thông tin đất đai. Sau khi tiếp thu ý kiến, Điều 5 dự thảo lần 2 được chỉnh lý từ cơ chế “tham vấn cần ý kiến” sang xác minh, làm rõ thông tin thuộc chức năng quản lý nhà nước về đất đai khi cần thiết. Cơ quan cấp phép chủ động khai thác thông tin hoặc lấy ý kiến cơ quan có thẩm quyền quản lý đất đai. Đáng chú ý, việc xác minh, lấy ý kiến chỉ nhằm làm rõ thông tin, không làm phát sinh thành phần hồ sơ mới và không yêu cầu người đề nghị cấp phép cung cấp lại những thông tin, giấy tờ đã có trong cơ sở dữ liệu hoặc hồ sơ quản lý nhà nước.

Quy định này nếu được thực hiện đúng tinh thần sẽ giúp thay đổi cách xử lý những hồ sơ có vấn đề cần xác minh. Thay vì yêu cầu người dân tự đi bổ sung xác nhận từ cơ quan này sang cơ quan khác, trách nhiệm kết nối, kiểm tra thông tin được đặt vào chính cơ quan giải quyết thủ tục.

Cùng với đó là yêu cầu làm rõ trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan. Theo nội dung dự thảo đã chỉnh lý, cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan chuyên môn khi được cơ quan cấp giấy phép xây dựng lấy ý kiến phải trả lời bằng văn bản trong thời hạn quy định, trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn được giao và chịu trách nhiệm về nội dung trả lời. Việc yêu cầu tổ chức, cá nhân bổ sung, hoàn thiện hồ sơ thuộc trách nhiệm của cơ quan cấp giấy phép; cơ quan được lấy ý kiến không trực tiếp yêu cầu bổ sung thành phần hồ sơ ngoài quy định.

Ngay cả chế độ báo cáo cũng được góp ý theo hướng giảm thủ tục hành chính nội bộ. Theo tài liệu, có đề nghị dữ liệu báo cáo định kỳ được khai thác tự động từ hệ thống cấp phép, không yêu cầu lập thêm báo cáo giấy hoặc nhập lại dữ liệu; thông tin giữa Sở Xây dựng, cấp xã và các sở, ngành cần được đồng bộ ngay sau khi giấy phép được cấp, điều chỉnh, gia hạn hoặc thu hồi.

Ở chiều ngược lại, tạo thuận lợi trong cấp phép không đồng nghĩa với nới lỏng quản lý trật tự xây dựng. Dự thảo xác định trách nhiệm của UBND cấp xã đối với thông báo khởi công và xử lý vi phạm trật tự xây dựng. Đặc biệt, quá trình góp ý đã yêu cầu làm rõ để tránh cách hiểu rằng công trình có dấu hiệu vi phạm vẫn có thể được cấp giấy phép nhằm hợp thức hóa sai phạm. Nguyên tắc được đặt ra là việc cấp phép chỉ thực hiện khi công trình đáp ứng đầy đủ điều kiện; giấy phép xây dựng không thay thế quyết định xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả và không làm mất trách nhiệm xử lý đối với phần công trình đã vi phạm.

Như vậy, phía sau việc hoàn thiện một quy định về cấp giấy phép xây dựng không chỉ nằm ở việc thẩm quyền thuộc cấp nào, mà quan trọng hơn là thẩm quyền đó được thực hiện ra sao. Phân cấp chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi trách nhiệm được xác định rõ, dữ liệu được chia sẻ, sự phối hợp giữa các cơ quan không trở thành thêm một tầng thủ tục và những thông tin Nhà nước đã có không tiếp tục được yêu cầu người dân cung cấp lại.