Nông nghiệp

Hướng đi mới cho nghề thuốc ở Ninh Hiệp

Nguyễn Thủy •

Từ tri thức sơ chế dược liệu được trao truyền qua nhiều thế hệ, nghề thuốc ở Ninh Giang (nay là thôn 4 Ninh Hiệp, xã Phù Đổng) đã được UBND thành phố Hà Nội công nhận là Làng nghề truyền thống thuốc nam, thuốc bắc. Để nghề thuốc có tuổi đời hàng ngàn năm không bị thất truyền mà còn có thể phát triển mạnh mẽ, những hộ dân ở nơi đây đang tìm cách chuẩn hóa quy trình sản xuất, ứng dụng khoa học, công nghệ, nâng chất lượng sản phẩm và từng bước kết nối nghề thuốc với các giá trị văn hóa, du lịch.

NGHỀ TRUYỀN THỐNG NGHÌN NĂM TUỔI

Trong căn Nhà thờ Tổ thuốc Nam, ông Lê Văn Điện (70 tuổi), người đã gắn bó với nghề thuốc nhiều năm, say sưa kể từng công đoạn chế biến dược liệu như ủ, sấy, cắt, thái…. Người đàn ông ấy quen thuộc từng mùi vị của táo đỏ, thục linh, kỷ tử, hoài sơn…. Theo lời kể của ông Điện, nghề thuốc nam, thuốc bắc ở Ninh Giang có lịch sử lâu đời. “Khi còn nhỏ, tôi đã được nghe các cụ trong làng kể về bà Lý Nương, gốc Thanh Hóa - người sau này được dân làng tôn làm Tổ nghề. Khi đến vùng đất này, chứng kiến người dân đau ốm, bà đã dùng cây lá để chữa bệnh, đồng thời truyền dạy cách trồng và chế biến dược liệu thành thuốc. Sau khi bà qua đời, người dân lập nơi thờ phụng. Bà được vua thời Lý phong là Lý Nhũ Thái Lão Dược sư thần linh. Từ đó, nghề trồng và chế biến thuốc Nam được duy trì, trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác”, ông Điện kể lại.

Cho tới nay, dấu tích của nghề và sự tri ân đối với Tổ nghề vẫn được người dân lưu giữ tại Nhà thờ Tổ. Hàng năm, vào ngày 18 tháng Giêng, dân làng lại tổ chức cúng lễ, tưởng nhớ bà Tổ nghề. Nhiều tư liệu, văn tế, văn bia và hiện vật liên quan đến lịch sử nghề thuốc vẫn hiện hữu được trưng bày ở Nhà thờ Tổ như một minh chứng cho nghề truyền thống đã từng tồn tại hàng ngàn năm ở đất này.

Theo ông Điện, từ xa xưa, Ninh Hiệp đã là nơi cung cấp dược liệu nổi tiếng cho kinh thành Thăng Long. Trong quá trình buôn bán, nhiều người gốc Ninh Hiệp đã đến kinh đô lập nghiệp, sinh sống ở phố Lãn Ông. Nghề thuốc không chỉ tạo sinh kế mà còn trở thành một phần ký ức và bản sắc của cộng đồng. Những năm 1990, làng có 254 hộ làm nghề. Đến nay, cả làng còn khoảng hơn 100 hộ, trong đó, nhiều hộ đã thành lập doanh nghiệp buôn bán, kinh doanh dược liệu. Hiện nhiều hộ dân trong làng vừa sơ chế, chế biến dược liệu, vừa bốc thuốc cho người bệnh.

Năm 2009, UBND thành phố Hà Nội cấp bằng công nhận làng nghề truyền thống với tên gọi Làng nghề truyền thống thuốc nam, thuốc bắc Ninh Giang. Năm 2014, Hội thuốc nam, thuốc bắc Ninh Hiệp được thành lập, đã tạo điều kiện hỗ trợ hội viên về kỹ thuật, tư liệu sản xuất và vốn. Đó là những nền tảng để nghề thuốc ở Ninh Hiệp tiếp tục được duy trì và tiếp tục phát triển.

GIỮ NGHỀ BẰNG CÁCH LÀM MỚI

Để tạo điều kiện cho nghề truyền thống phát triển, cùng với việc phục dựng Nhà thờ Tổ và tuyên truyền nâng cao nhận thức về bảo tồn làng nghề, chính quyền và người dân nơi đây đã nhanh nhạy, bắt kịp xu thế thị trường. Trăn trở với nghề làm thuốc của cha ông, ông Lê Văn Điện thành lập hợp tác xã (HTX) Dược liệu Ninh Hiệp, thu hút 16 hộ xã viên tham gia. Tuy nhiên, theo ông, nhu cầu tham gia HTX còn lớn nhưng việc mở rộng quy mô sản xuất đang gặp không ít trở ngại.

“Hiện nay, rất nhiều hộ muốn tham gia song việc mở rộng quy mô sản xuất gặp khó khăn do thiếu cơ sở vật chất, nhất là đất đai và kho bãi. Các cơ sở làm thuốc hiện nay bắt buộc phải thuê dược sĩ, trong khi điều kiện mặt bằng không thuận lợi để xây dựng kho đạt tiêu chuẩn. Làng nghề muốn phát triển thì rất cần sự đồng hành của chính quyền, trước hết là hỗ trợ về đất đai. Các cụ ta vẫn nói, ‘an cư thì mới lạc nghiệp. Có kho bãi rộng thì chúng tôi mới mở rộng sản xuất được”, ông Điện chia sẻ.

Hiện nay, một cơ sở sản xuất, sơ chế dược liệu phải có diện tích khoảng 200m² mới đáp ứng điều kiện để được Sở Y tế cấp chứng nhận đủ điều kiện về kho bãi. Trong khi đó, phần lớn nhà ở của người dân hiện nay là nhà ống, diện tích khoảng 40-80m², không còn phù hợp để phơi, sấy và bảo quản dược liệu. Từ thực tế này, các hộ làm nghề ở đây mong muốn có một chợ dược liệu hoặc khu sản xuất tập trung, trong đó có hệ thống nhà kính phục vụ phơi, sấy. Với họ, đây không đơn thuần là nhu cầu về mặt bằng mà còn là điều kiện để kiểm soát tốt hơn vệ sinh, chất lượng dược liệu và đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

“

Làng nghề muốn phát triển thì rất cần sự đồng hành của chính quyền, trước hết là hỗ trợ về đất đai. Các cụ ta vẫn nói, ‘an cư thì mới lạc nghiệp. Có kho bãi rộng thì chúng tôi mới mở rộng sản xuất được”,

Ông Lê Văn Điện (HTX Dược liệu Ninh Hiệp)

Ngoài ra, không gian sản xuất thay đổi cũng kéo theo yêu cầu thay đổi phương thức chế biến. Theo ông Lâm Văn Thôn, đại diện Tiểu ban bảo vệ di tích, trước đây phần lớn kỹ thuật chế biến thuốc dựa vào kinh nghiệm của người làm nghề. Những kỹ thuật như “sao vàng, nhỏ lửa” được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Kinh nghiệm ấy là vốn quý của nghề, nhưng khi sản phẩm hướng tới những thị trường có yêu cầu cao hơn, trong đó có nhu cầu cung cấp cho bệnh viện, việc ứng dụng công nghệ trong sơ chế dược liệu trở nên cần thiết.

“Hiện nhiều doanh nghiệp dược liệu trong làng đã đầu tư máy móc, ứng dụng công nghệ để bảo quản dược liệu. Chúng tôi cũng mong muốn các nhà khoa học nghiên cứu, sản xuất ra những thiết bị sao, tẩm bằng inox, sử dụng điện và có khả năng kiểm soát chính xác nhiệt độ theo từng quy trình, góp phần, bảo đảm tốt hơn chất lượng và tính dược của thuốc”, ông Thôn nhấn mạnh.

ĐỂ NGHỀ THUỐC KỂ CÂU CHUYỆN VĂN HÓA

“

Bảo tồn nghề trước hết phải bắt đầu từ việc gìn giữ Nhà thờ Tổ, bảo vệ di tích, cảnh quan và duy trì các hoạt động tưởng niệm phù hợp với truyền thống. Cùng với đó là bảo tồn tri thức nghề - những kinh nghiệm quý được tích lũy qua nhiều thế hệ và có nguy cơ mai một nếu không được trao truyền.

Ông Nguyễn Bá Hùng, Bí thư thôn 4 Ninh Hiệp, xã Phù Đổng

Nếu chuẩn hóa sản xuất là cách để nâng giá trị sản phẩm thì kết nối nghề thuốc với văn hóa, du lịch có thể mở thêm một không gian phát triển khác cho làng nghề. Đó cũng là hướng đi mở ra cho làng nghề truyền thống thuốc nam, thuốc bắc Ninh Giang trong giai đoạn hiện nay.

Ông Nguyễn Bá Hùng, Bí thư thôn 4 Ninh Hiệp chia sẻ, nghề sơ chế dược liệu không chỉ tạo sinh kế mà còn lưu giữ những tri thức dân gian, kinh nghiệm làm nghề và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong dòng chảy ấy, Nhà thờ Tổ giữ một vị trí đặc biệt. Công trình được đầu tư xây dựng từ nguồn xã hội hóa, trên cơ sở sự thống nhất của Đảng, chính quyền, Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Ban quản lý di tích xã và thôn, nhằm tưởng nhớ người có công truyền nghề cho dân làng.

“Đây vừa là nơi để Nhân dân tưởng nhớ công lao của Tổ nghề, vừa là không gian kết nối để những người làm nghề gặp gỡ, cùng nhắc nhau giữ gìn truyền thống và uy tín của làng nghề. Vì thế, bảo tồn nghề trước hết phải bắt đầu từ việc gìn giữ Nhà thờ Tổ, bảo vệ di tích, cảnh quan và duy trì các hoạt động tưởng niệm phù hợp với truyền thống. Cùng với đó là bảo tồn tri thức nghề - những kinh nghiệm quý được tích lũy qua nhiều thế hệ và có nguy cơ mai một nếu không được trao truyền” – ông Hùng bày tỏ quan điểm.

Tuy nhiên, bảo tồn không thể tách rời phát triển. Người làm nghề cần nâng cao chất lượng sản phẩm, xây dựng uy tín, thương hiệu và ứng dụng công nghệ trong giới thiệu, quảng bá sản phẩm. Từ những gì đang có, ông Hùng cho rằng, chính quyền địa phương cần có định hướng để xây dựng một sản phẩm du lịch gắn với nghề thuốc.

“Ở đây có Nhà thờ Tổ, có truyền thống nghề thuốc, có những người trực tiếp giữ nghề và có những dụng cụ, sản phẩm gắn với nghề. Nếu những giá trị đó được kết nối một cách hợp lý thì hoàn toàn có thể tạo nên một điểm đến mang bản sắc riêng của địa phương. Chúng tôi rất mong muốn được địa phương hỗ trợ xây dựng những sản phẩm du lịch, kết nối khách du lịch đến với làng nghề. Du khách đến đây không chỉ tham quan công trình tín ngưỡng hay mua sản phẩm, mà còn có thể nghe câu chuyện về Tổ nghề, tìm hiểu lịch sử làng nghề, xem những dụng cụ làm thuốc xưa, nhận biết một số loại dược liệu và gặp gỡ những người đang trực tiếp giữ nghề”, ông Hùng nói.

Nhiều năm theo nghề gia truyền, bà Nguyễn Thị Khang (thôn 4 Ninh Hiệp) cũng bày tỏ mong muốn, làng nghề sẽ được quảng bá một cách bài bản. Nghề thuốc khi ấy không chỉ được nhìn nhận qua những sản phẩm bán trên thị trường mà còn có thể trở thành một câu chuyện văn hóa, một trải nghiệm gắn với vùng đất và con người nơi đây. Đặc biệt, hướng đi này mở ra cơ hội để thế hệ trẻ tiếp cận nghề theo một cách khác. Thay vì chỉ nghe kể về truyền thống, các em có thể trực tiếp nhìn thấy những dụng cụ làm nghề, tìm hiểu dược liệu, nghe câu chuyện về Tổ nghề và trải nghiệm một phần công việc của cha ông.

“Chúng tôi kỳ vọng trong thời gian tới, với sự quan tâm của các cấp, sự đồng hành của người dân và những người làm nghề, Nhà thờ Tổ cùng làng nghề truyền thống thuốc Nam, thuốc Bắc Ninh Giang sẽ từng bước trở thành một điểm đến văn hóa đặc sắc, góp phần vừa bảo tồn truyền thống, vừa quảng bá hình ảnh địa phương”, Bí thư thôn 4 Ninh Hiệp Nguyễn Bá Hùng bày tỏ.

“

Vừa qua, xã Phù Đổng đã tổ chức livestream quảng bá nghề truyền thống thuốc nam, thuốc bắc ở Ninh Hiệp. Đây vừa là một hoạt động trong chiến dịch 100 ngày chuyển đổi số của địa phương, nhưng cũng là giải pháp để, quảng bá, thúc đẩy phát triển làng nghề truyền thống. Địa phương đã đã ban hành Nghị quyết chuyên đề về phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026-2030; “Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, lịch sử gắn với phát triển du lịch tạo nền tảng cho phát triển bền vững trên địa bàn xã Phù Đổng giai đoạn 2026-2030”.

Theo đó, Đề án xác định rõ phát triển du lịch văn hóa gắn với chuyển đổi số, địa phương chú trọng xây dựng cơ sở dữ liệu số về các di tích lịch sử văn hóa được xếp hạng, di tích phục vụ phát triển du lịch, lễ hội và làng nghề truyền thống, xây dựng các sản phẩm du lịch, kết nối với các làng nghề. Đây là cú hích để làng nghề truyền thống thuốc nam, thuốc bắc Ninh Giang bứt phá trong thời gian tới”.

Bà Đào Thị Thanh Huyền, Phó Trưởng phòng Văn hoá - Xã hội xã Phù Đổng