Chủ động tích nước, ứng phó nguy cơ thiếu nước do El Nino

Cục Quản lý tài nguyên nước vừa có Báo cáo số 237/BC-TNN gửi Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đánh giá nguy cơ thiếu hụt nguồn nước do tác động của El Nino, đồng thời đề xuất giải pháp bảo đảm nước sinh hoạt và phát triển kinh tế - xã hội năm 2027.

Theo nhận định của Cục Khí tượng Thủy văn, El Nino đã hình thành và có khả năng mạnh tương đương hoặc cao hơn các đợt El Nino năm 2015-2016 và 2019-2020. Nhiệt độ được dự báo cao hơn bình thường, nắng nóng gay gắt, trong khi lượng mưa có thể thiếu hụt và mùa mưa kết thúc sớm. Đây là những yếu tố làm gia tăng nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn và thiếu nước trong mùa khô 2026-2027.

Theo báo cáo, từ tháng 5-2026, nguồn nước trên phần lớn sông, suối đã bắt đầu suy giảm. Trong tháng 6 đến tháng 8-2026, dòng chảy trên 12 lưu vực lớn thấp hơn trung bình nhiều năm từ 10-75%, ngoại trừ lưu vực sông Hồng và dòng chính sông Mã. Lượng mưa thời gian tới có thể thiếu hụt 10-40%, trong khi xâm nhập mặn có khả năng xuất hiện sớm và lấn sâu.

Kinh nghiệm từ các mùa hạn 2015-2016 và 2019-2020 cho thấy, nếu không tích đủ nước từ cuối mùa lũ, áp lực thiếu nước sẽ gia tăng mạnh trong mùa cạn. Khi đó, 43 hồ thủy điện lớn không tích đủ nước, tổng lượng thiếu hụt 7,73-11 tỷ m³; 65% trong số 189 hồ thủy lợi lớn cũng thiếu nước. Dòng chảy mùa cạn trên các sông chính giảm 15-78%.

Tại Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, dù hệ thống thủy lợi tương đối đồng bộ, vẫn phải bảo đảm nguồn nước cho khoảng 29 triệu người và 800.000ha nông nghiệp. Mực nước sông Hồng thấp có thể ảnh hưởng khả năng lấy nước, trong khi khu vực này tập trung 46,1% công suất thủy điện cả nước.

Duyên hải Nam Trung Bộ được đánh giá dễ tổn thương do sông ngắn, dốc, mùa khô dài và khả năng trữ nước hạn chế. Dòng chảy sông Kôn có thể giảm 72,8%, sông Ba giảm 67,5% và sông Thu Bồn giảm 52,8%. Diện tích được tưới tại sông Ba mới đạt 23%, lưu vực Vu Gia - Thu Bồn đạt 35%.

Tại Tây Nguyên, khoảng 735.300ha cây công nghiệp, cây lâu năm nằm ngoài phạm vi cấp nước thủy lợi, trong khi tỷ lệ chủ động nước chỉ đạt 17-19%. Nếu dòng chảy giảm 36-40% hoặc cao hơn, các vùng cà phê, hồ tiêu và công trình cấp nước nhỏ sẽ chịu tác động trực tiếp.

Đáng lưu ý, lưu vực sông Đồng Nai có mức căng thẳng nguồn nước mùa cạn cao nhất cả nước. Khoảng 91% công suất cấp nước đô thị phụ thuộc vào hồ thượng lưu. Trong khi đó, tại Đồng bằng sông Cửu Long, 87,3% công suất cấp nước đô thị khai thác từ sông không có công trình điều tiết. Nếu dòng chảy sông Tiền, sông Hậu giảm 40-60% và mặn lấn sâu 40-70km, sinh hoạt và sản xuất sẽ chịu sức ép lớn.

Trước nguy cơ trên, Cục Quản lý tài nguyên nước đề xuất chuyển từ ứng phó bị động sang chủ động quản trị rủi ro, điều hòa và phân phối nguồn nước từ sớm, từ xa. Ngay từ tháng 9-2026, các địa phương cần chủ động tích nước cho hồ thủy lợi, thủy điện; vận hành linh hoạt để vừa bảo đảm phòng, chống lũ, vừa dành nguồn nước cho mùa cạn năm 2027.

Đối với 10 lưu vực có quy trình vận hành liên hồ chứa, UBND cấp tỉnh được đề xuất quyết định việc tích nước; riêng lưu vực sông Hồng do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quyết định. Việc vận hành cần bám sát diễn biến thực tế, đồng thời bảo đảm phối hợp thống nhất trên toàn lưu vực.

Các địa phương cũng cần điều chỉnh mùa vụ, chuyển đổi cây trồng hoặc cắt giảm diện tích tại những nơi không bảo đảm nguồn nước; kết hợp, luân phiên khai thác nước mặt và nước dưới đất; phục hồi giếng khoan dự phòng. Trong mọi trường hợp, nước sinh hoạt phải được ưu tiên cao nhất.

Cục Quản lý tài nguyên nước đề nghị Bộ Xây dựng tăng kết nối cấp nước, giảm thất thoát và chuẩn bị nguồn dự phòng cho các đô thị lớn. Bộ Công Thương và ngành điện cần cân đối các nguồn điện, hạn chế phụ thuộc quá mức vào thủy điện khi phải giữ nước cho hạ du.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục chỉ đạo theo dõi hồ chứa, hướng dẫn thời vụ, bảo đảm cấp nước nông thôn và tăng cường dự báo. Dự kiến, kịch bản nguồn nước đối với sông Hồng và sông Mekong được công bố trong tháng 10-2026; các lưu vực còn lại trong tháng 11 và 12-2026.