Tìm lời giải chống ngập hiệu quả cho Hà NộiBài cuối: Chủ động các giải pháp bảo đảm tiêu thoát nước

Mở thêm cửa tiêu cho sông Nhuệ

Sông Nhuệ có vai trò quan trọng trong tưới, tiêu nước cho nhiều khu vực nội thành và ngoại thành Hà Nội. Tuy nhiên, năng lực tiêu thoát của dòng sông suy giảm do bồi lắng, lấn chiếm, thu hẹp mặt cắt; một số đoạn bờ sông sụt sạt, xuống cấp. Để khôi phục khả năng chuyển nước, Hà Nội đã có chủ trương nạo vét, chỉnh trang sông Nhuệ; đồng thời khẩn trương triển khai dự án xây dựng Cụm công trình đầu mối Liên Mạc.

Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình hạ tầng kỹ thuật và nông nghiệp Hà Nội Nguyễn Văn Quyến cho biết, công trình không chỉ mở thêm hướng tiêu trực tiếp từ sông Nhuệ ra sông Hồng mà còn lấy nước từ sông Hồng bổ sung dòng chảy, phục vụ sản xuất và cải thiện môi trường sông Nhuệ. “Đây là công trình đầu mối lớn, vừa làm nhiệm vụ lấy nước, vừa bơm tiêu. Chủ đầu tư đang phối hợp với các địa phương tháo gỡ vướng mắc về mặt bằng, tổ chức thi công từng phần, phấn đấu hoàn thành dự án trong năm 2027”, ông Nguyễn Văn Quyến nói.

Cụm công trình đầu mối Liên Mạc được trông đợi bởi đây không phải một trạm bơm đứng riêng lẻ. Công trình nằm ở đầu trục sông Nhuệ, bổ sung một cửa tiêu còn thiếu trong hệ thống chống úng của Hà Nội. Hiện nay, ở khoảng giữa dòng, Trạm bơm Yên Nghĩa đưa nước từ sông Nhuệ qua kênh La Khê rồi bơm ra sông Đáy. Xuống phía dưới, khi mực nước sông Nhuệ tại Thanh Liệt lên cao, nếu hệ thống Tô Lịch còn khả năng tiếp nhận, đập Thanh Liệt có thể được mở để chuyển một phần nước về hồ Yên Sở, qua Trạm bơm Yên Sở ra sông Hồng.

Tuy nhiên, mỗi hướng tiêu đều có giới hạn. Trạm bơm Yên Nghĩa không thể vận hành theo yêu cầu nếu mực nước sông Đáy phía sau quá cao. Việc tiếp tục đưa lượng nước lớn vào sông Đáy còn làm tăng áp lực cho vùng tiêu sông Tích, sông Bùi và những khu vực trũng phía Tây, Tây Nam thành phố.

Trong khi đó, Trạm bơm Yên Sở và hệ thống hồ điều hòa có nhiệm vụ chính là tiêu nước cho khu vực nội thành cũ. Đập Thanh Liệt chỉ có thể mở để nhận thêm nước từ sông Nhuệ khi tình trạng úng ngập nội thành đã giảm và hệ thống Tô Lịch - Yên Sở còn khả năng tiếp nhận.

Cụm công trình đầu mối Liên Mạc sẽ tạo thêm một hướng tiêu trực tiếp từ đầu sông Nhuệ ra sông Hồng. Nước nhờ đó có thể được phân bớt ngay từ thượng lưu, giảm lượng dồn xuống Yên Nghĩa, Thanh Liệt và hạ du; đồng thời chia sẻ áp lực với sông Đáy và Trạm bơm Yên Sở.

Giữ bớt nước, mở thêm đường thoát

So với các sông nội địa, sông Hồng và sông Đuống có quy mô dòng chảy, mặt cắt và khả năng chuyển tải lớn hơn. Việc nghiên cứu mở thêm những hướng tiêu ra các trục sông lớn có thể giúp giảm áp lực cho sông Nhuệ, sông Đáy, sông Tích và sông Bùi.

Các sông nội địa phải đi qua nhiều khu dân cư, làng xóm và vùng sản xuất. Nhiều đoạn bị bồi lắng, lấn chiếm, thu hẹp lòng dẫn. Trong khi nước từ đô thị, khu công nghiệp, vùng sản xuất và thượng nguồn cùng đổ về, diện tích bề mặt bê tông ngày càng tăng nhưng năng lực các trục tiêu chưa được mở rộng tương ứng.

Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi và Phòng, chống thiên tai Hà Nội Đào Quang Khải cho biết, cùng với rà soát, nâng cao khả năng chủ động điều tiết, phòng lũ của các hồ thủy lợi, ngành Nông nghiệp và Môi trường đang nghiên cứu mở thêm hướng tiêu cho một số khu vực phía Nam và phía Tây thành phố.

Trong đó, ngành Thủy lợi nghiên cứu công trình tiêu ra sông Hồng cho lưu vực các xã: Hồng Vân, Chương Dương, Thường Tín, Thượng Phúc nhằm giảm tải cho sông Nhuệ; chuyển một phần nước từ sông Tích ra sông Hồng cho lưu vực Ba Vì - Sơn Tây; hướng tiêu khu vực Cẩm Đình ra sông Hồng.

Nếu được triển khai đồng bộ, các công trình này sẽ phân bớt nước ngay từ từng lưu vực, giảm lượng tiếp tục dồn xuống hệ thống sông Tích - Bùi - Đáy. Mỗi hướng tiêu có thể tháo gỡ áp lực cho một khu vực, nhưng điều quan trọng hơn là hình thành mạng lưới phân dòng, tránh để nước từ nhiều lưu vực cùng tập trung xuống một trục tiêu vốn đã chịu quá tải. Tuy nhiên, mở thêm đường thoát vẫn chưa đủ. Nước còn phải được giữ lại ở những nơi có khả năng trữ và điều tiết.

Theo ông Đào Quang Khải, nhiều hồ chứa phía Tây được xây dựng chủ yếu để cấp nước tưới cho lúa. Sau quá trình đô thị hóa và chuyển đổi cơ cấu sản xuất, diện tích cần tưới ở một số nơi đã giảm, trong khi nhiệm vụ cắt lũ, bảo vệ khu dân cư trở nên cấp thiết hơn. Các hồ vì thế cần được tính toán lại công năng. Phần dung tích không còn cần thiết cho cấp nước, nếu bảo đảm an toàn công trình, có thể dành để đón lũ. Khi có dự báo mưa lớn, hồ cần được hạ mực nước từ trước; khi sông Tích, sông Bùi đã lên cao, các hồ không thể đồng loạt xả xuống hạ du.

“Không thể để mỗi hồ vận hành riêng lẻ. Phải biết mưa tập trung ở đâu, sông phía dưới đang ở mức nào, hồ nào còn dung tích và hồ nào cần giữ nước lại”, ông Đào Quang Khải phân tích.

Thành phố cũng đang tính toán xây dựng hai hồ, vùng chứa nước mới tại xã Trần Phú và Xuân Mai, nơi thường xuyên chịu tác động của lũ rừng ngang. Nếu tạo được không gian chứa đủ lớn, một phần nước từ vùng đồi núi có thể được giữ lại trước khi tràn xuống khu dân cư và các trục sông phía dưới.

Còn GS.TS Nguyễn Việt Anh, Phó Chủ tịch Hội Cấp thoát nước Việt Nam cho rằng, chống ngập phải bắt đầu từ kiểm soát nước mưa tại nguồn. Hồ điều hòa, ao, vùng trũng, dải cây xanh, bề mặt thấm và bể chứa trong khu đô thị đều có vai trò làm chậm dòng chảy. Mỗi nơi giữ lại một phần sẽ giảm lượng nước cùng lúc đổ xuống cửa thu, tuyến cống và trạm bơm.

Quan điểm này cũng được thể hiện trong Đề án “Xử lý úng ngập khu vực nội thành Hà Nội, giai đoạn 2026-2030”. Đề án định hướng áp dụng mô hình thoát nước đô thị bền vững và “thành phố bọt biển”, chuyển từ việc chỉ mở rộng cống, tăng công suất bơm sang nâng khả năng thấm, trữ và làm chậm dòng chảy ngay trong đô thị. Các giải pháp được đề xuất gồm mái xanh, bê tông và gạch lát thấm nước, vườn mưa, bãi thấm, bể chứa nước mưa, bể điều tiết ngầm dưới sân chơi, bãi đỗ xe và các dải thấm lọc. Được bố trí theo từng lưu vực, những công trình này sẽ giảm lượng nước cùng lúc dồn xuống hệ thống thoát nước.

Cùng với giữ nước và phân dòng, các sông: Nhuệ, Đáy, Tích, Bùi phải được khôi phục khả năng chuyển tải. Sông Nhuệ cần được nạo vét để đưa nước nhanh hơn tới Liên Mạc, Yên Nghĩa và các cửa tiêu phía dưới. Với sông Đáy, Hà Nội phối hợp các địa phương hạ lưu khảo sát, xử lý những đoạn bồi lắng, co thắt, tránh tình trạng đầu mối phía trên tăng công suất nhưng hạ du không chuyển được nước.

Trận mưa ngày 21-8 cho thấy, những công trình mới của Hà Nội đã bước đầu phát huy hiệu quả. Nhiều nơi từng ngập không còn ngập, nước trên một số lưu vực rút nhanh hơn. Tuy nhiên, từ vùng trũng ven sông Nhuệ, sông Bùi đến các cửa xả ra sông Đáy, mỗi điểm nghẽn được tháo gỡ lại đặt ra yêu cầu hoàn chỉnh phần việc tiếp theo trên đường nước.

Có thể thấy, việc chống ngập phải bắt đầu từ nơi hạt mưa rơi xuống và kết thúc ở dòng sông nhận giọt nước cuối cùng. Khi hồ chứa, tuyến kênh, trạm bơm không còn vận hành như những công trình riêng lẻ mà có sự phối hợp nhịp nhàng, khoa học, khi đó, thành phố Hà Nội mới có thể quản trị được dòng nước theo mục tiêu phát triển. Nói ngắn gọn, chống ngập không bắt đầu từ một trạm bơm hay kết thúc ở một điểm ngập. Đó là bài toán của cả lưu vực, nơi mỗi công trình phải được vận hành trong một thể thống nhất, để dòng nước được giữ lại, phân dòng và tiêu thoát đúng lúc, đúng nơi.

Quyết liệt giải quyết tình trạng úng ngập trên địa bàn thành phố, ngày 17-8-2026, Phó Chủ tịch Thường trực UBND thành phố Hà Nội Dương Đức Tuấn đã ký ban hành Công văn số 4244/UBND-ĐT về việc chủ động các giải pháp bảo đảm tiêu thoát nước, chống úng ngập do ảnh hưởng mưa lớn trên địa bàn. Theo đó, UBND thành phố yêu cầu các sở, ban, ngành; UBND các xã, phường và các đơn vị có liên quan, theo chức năng, nhiệm vụ được giao, chủ động, nghiêm túc thực hiện Quyết định số 2280/QĐ-UBND của UBND thành phố về phê duyệt Kế hoạch bảo đảm thoát nước, chống úng ngập khu vực nội thành thành phố mùa mưa năm 2026; kịp thời xử lý các sự cố, điểm ngập phát sinh, hạn chế thấp nhất thời gian và mức độ úng ngập; kiểm tra, xử lý các hành vi gây cản trở tiêu thoát nước...