Từ ký ức Trung thu đến sáng tạo của người trẻ

Tại đây, những chiếc đèn, con giống, đầu sư tử, tiến sĩ giấy, bộ linh vật đồ chơi… vốn quen thuộc trong ký ức nhiều thế hệ được những nhà sáng tạo trẻ nghiên cứu, phục dựng và sáng tạo, qua đó góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống đương đại.

Tiếp nối sức sống của di sản truyền thống

Những ngày đầu tháng 9, Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật rộn ràng không khí chuẩn bị cho triển lãm “Lưu trăng”, dự kiến khai mạc ngày 10-9 tới. Tiếng chẻ tre, bồi giấy, pha màu, khâu vải hòa cùng câu chuyện của nghệ nhân và các nhóm sáng tạo trẻ tạo nên một “xưởng sáng tạo mở”, nơi công chúng không chỉ ngắm nhìn hiện vật mà còn trực tiếp chứng kiến quy trình chế tác đồ chơi Trung thu truyền thống.

Triển lãm do Ban Quản lý Hồ Hoàn Kiếm và Phố cổ Hà Nội phối hợp với Câu lạc bộ Đình Làng Việt cùng các cộng đồng sáng tạo trẻ tổ chức. Tham gia triển lãm là những gương mặt trẻ như Nguyễn Văn Bắc (nghệ danh Nam Chi, sinh năm 1996), đại diện thương hiệu Thong Dong; Trịnh Văn Khuê và Nguyễn Tuấn Anh (cùng sinh năm 1998), sáng lập thương hiệu Của Nả; Nguyễn Đức Anh (sinh năm 2008), đại diện The Annam.

Tại không gian triển lãm, mỗi cộng đồng trẻ lựa chọn một cách tiếp cận riêng, cùng hướng tới đưa đồ chơi truyền thống trở lại đời sống bằng ngôn ngữ sáng tạo hiện đại.

Nếu Thong Dong đối thoại với mỹ thuật cổ thông qua những bộ linh vật đồ chơi thì Của Nả lại tìm về vẻ đẹp mộc mạc của tre, giấy và kỹ thuật thủ công truyền thống. Trong khi đó, The Annam khai thác những nghi trượng, tiến sĩ giấy hay đồ chơi cung đình ít người biết đến, mở rộng góc nhìn về thế giới đồ chơi Trung thu của người Việt xưa.

Trong số các tác phẩm trưng bày, bộ sưu tập linh vật của Thong Dong gây ấn tượng bởi sự kết hợp giữa nghiên cứu lịch sử và thiết kế đương đại. Những chú Bạch Mã, Hồng Mã, Hắc Mã, Thiết Mã hay Hắc Tượng, Bạch Tượng được lấy cảm hứng từ mỹ thuật cổ Việt Nam, hứa hẹn trở thành những “người dẫn đầu” trong các đoàn rước Trung thu.

Anh Nguyễn Văn Bắc cho biết, ý tưởng phục dựng bắt đầu từ một bức ảnh tư liệu của Bảo tàng Pháp ghi lại hình ảnh trẻ em Việt Nam ôm trên tay những món đồ chơi Trung thu xưa. Khoảnh khắc đó thôi thúc anh bắt tay vào phục dựng linh vật đồ chơi Trung thu mang bản sắc Việt.

Gần một năm điền dã tại nhiều đình, chùa và di tích lịch sử, anh cùng cộng sự chắt lọc các đường nét mỹ thuật cổ để xây dựng bộ sưu tập lấy cảm hứng từ ngựa sắt trong Hội Gióng Phù Đổng. Mỗi sản phẩm là kết quả của sự kết hợp nhiều nghề thủ công truyền thống như thêu, khâu, vẽ tay, làm giáp...

Theo đuổi triết lý “Không phục dựng quá khứ, mà tiếp nối sức sống của di sản”, anh Nguyễn Văn Bắc chia sẻ: “Chúng tôi tìm về văn hóa truyền thống bằng sự trân trọng và tinh thần học hỏi. Mỗi tác phẩm đều bắt đầu từ quá trình nghiên cứu tư liệu, mỹ thuật cổ, tín ngưỡng dân gian, nghề thủ công và những giá trị văn hóa bản địa. Điều chúng tôi mong muốn là kế thừa tinh thần của di sản, chắt lọc vẻ đẹp cốt lõi để sáng tạo nên những hình hài mới, gần gũi với đời sống hôm nay nhưng vẫn mang trong mình hồn cốt của văn hóa Việt”.

Ở một hướng tiếp cận khác, Của Nả lựa chọn khôi phục những mẫu đèn Trung thu truyền thống như đèn Nhật - Nguyệt, đèn Cuốn Thư, đèn con cua, đèn con tôm, đèn kéo quân… với kỹ thuật chế tác gần như nguyên bản, đồng thời có những điều chỉnh phù hợp với nhu cầu thưởng thức của công chúng hôm nay.

Trong khi đó, The Annam tìm về những loại đồ chơi, nghi trượng từng xuất hiện trong không gian lễ hội và cung đình. Từ lọng tán, tiến sĩ giấy đến quạt áp nhĩ, quạt lông..., tất cả đều được nghiên cứu từ mỹ thuật truyền thống nhưng được điều chỉnh để phù hợp với nhu cầu trải nghiệm của công chúng hiện đại. Nguyễn Đức Anh chia sẻ: “Nếu bê nguyên bản gốc thì đó chỉ là hồi ức. Chúng tôi chọn cách phỏng dựng, tiếp nối và sáng tạo thêm”.

Dịp Trung thu năm nay, Nguyễn Đức Anh trình làng 4 bộ sưu tập như Khoa Bảng, Nghi Trượng, Phá Cỗ Trông Trăng hay Mộng Tiểu Đồng đều được chế tác hoàn toàn thủ công từ khâu uốn khung tre, bồi giấy, sơn thiếp đến hoàn thiện chi tiết. Đặc biệt, nhiều sản phẩm được thiết kế để trẻ em có thể trực tiếp tương tác, đội mũ, cầm đầu ngựa hay tham gia các trò chơi trong đêm hội.

Để di sản tạo ra giá trị mới

Điểm đáng chú ý nhất tại triển lãm “Lưu trăng” không chỉ nằm ở những hiện vật được phục dựng mà còn khẳng định vai trò của người trẻ trên hành trình phát huy giá trị di sản.

Họa sĩ Nguyễn Đức Bình, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Đình Làng Việt cho biết, một trong những thông điệp xuyên suốt của triển lãm là khẳng định người trẻ chính là chủ thể sáng tạo trong công cuộc bảo tồn văn hóa dân tộc. Điều này càng có ý nghĩa trong bối cảnh Đảng và Nhà nước xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, động lực phát triển đất nước, theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.

Sau hơn một tuần mở cửa, Nguyễn Đức Anh bày tỏ: "Điều khiến nhóm xúc động nhất là ngày càng có nhiều bạn trẻ chủ động tìm đến triển lãm để tìm hiểu và trải nghiệm, mong muốn tự tay làm sản phẩm. Đó là động lực để chúng tôi tiếp tục con đường đã chọn”.

Anh Nguyễn Văn Bắc cho rằng, phát triển các sản phẩm văn hóa thủ công chính là một mắt xích quan trọng phát triển công nghiệp văn hóa. Theo anh, giá trị của công nghiệp văn hóa không chỉ dừng ở việc tôn vinh nghệ thuật truyền thống mà quan trọng hơn là tạo ra sinh kế để nghệ nhân và những người yêu văn hóa có thể sống được bằng nghề. Đó cũng là động lực lớn nhất thu hút người trẻ tham gia bảo tồn và làm mới di sản.

Đồng quan điểm, họa sĩ Nguyễn Đức Bình nhấn mạnh, khi tri thức của các nhà nghiên cứu, kinh nghiệm của nghệ nhân và sức sáng tạo của thế hệ trẻ được kết nối, di sản không chỉ được gìn giữ mà còn tiếp tục được thực hành, trao truyền, làm mới trong đời sống đương đại, góp phần thúc đẩy công nghiệp văn hóa.