Đông Nam Á trong vòng lặp khói mù

El Niño phơi bày những điểm yếu cũ

Trong 7 tháng đầu năm, hơn 200.000 ha đất tại Indonesia bị thiêu rụi, kéo theo những tác động ngày càng nghiêm trọng đối với sức khỏe và đời sống người dân. Riêng tháng 7 và 8, hơn 50.000 trường hợp nhiễm trùng đường hô hấp được ghi nhận tại 7 tỉnh, gần 1/4 là trẻ em dưới 5 tuổi, trong khi khoảng 1,4 triệu học sinh phải chuyển sang học trực tuyến.

Khói từ các đám cháy cũng lan sang nhiều nước láng giềng, khiến Malaysia phải ban bố tình trạng khẩn cấp tại Serian, bang Sarawak, sau khi chỉ số ô nhiễm không khí vượt ngưỡng 500. Khói mù cũng ảnh hưởng tới cả những khu vực của Philippines vốn trước đây ít chịu tác động.

So với khoảng 2,6 triệu ha bị thiêu rụi trong thảm họa năm 2015, diện tích cháy năm nay vẫn thấp hơn nhiều. Tuy nhiên, gần một nửa diện tích cháy trong 7 tháng đầu năm lại tập trung vào riêng tháng 7 và giai đoạn nguy hiểm nhất chưa kết thúc.

Bộ trưởng Lâm nghiệp Indonesia Raja Juli Antoni gọi tháng 9 là giai đoạn “quyết chiến”, khi thời tiết nóng, khô có thể tiếp diễn và những trận mưa đáng kể có thể phải tới đầu tháng 10 mới quay trở lại.

Trong mùa khô ở Indonesia, El Niño mạnh càng làm giảm lượng mưa, khiến thảm thực vật dễ bắt lửa và các đám cháy dễ lan rộng. Song thời tiết chỉ giải thích được vì sao nguy cơ tăng lên trong năm nay, chứ không lý giải được một cuộc khủng hoảng đã tái diễn qua nhiều năm. Những điều kiện khiến lửa dễ bùng phát và khó kiểm soát phần lớn đã hình thành từ trước.

Tại các vùng than bùn rộng lớn của Indonesia, hệ sinh thái vốn ngậm nước và khó cháy đã bị biến đổi sau nhiều năm thoát nước và chuyển đổi đất phục vụ sản xuất. Khi khô đi, than bùn trở thành nguồn nhiên liệu đặc biệt nguy hiểm; lửa có thể âm ỉ dưới mặt đất trong thời gian dài, tạo lượng lớn khói bụi và rất khó dập tắt.

Hoạt động đốt đất tiếp tục làm tình hình phức tạp hơn khi giới chức Indonesia cho rằng phần lớn các vụ cháy tại Kalimantan và Sumatra nhiều khả năng do cá nhân hoặc doanh nghiệp cố tình gây ra vì những mục đích khác nhau. Phân tích ảnh vệ tinh của tổ chức môi trường WALHI cũng cho thấy gần một nửa số điểm nóng được ghi nhận trong tuần cuối tháng 8 nằm trong khu vực hoạt động của các doanh nghiệp lâm nghiệp và trồng cọ dầu.

Những tuần qua, Indonesia đã tạo mưa nhân tạo, điều máy bay thả nước, triển khai lực lượng mặt đất, đồng thời điều tra và xử lý các cá nhân, doanh nghiệp bị nghi liên quan. Nhưng một phần nguyên nhân của mùa khói nằm ở những quyết định được đưa ra từ trước khi lửa xuất hiện, từ quản trị rừng và đất đai, quy hoạch, cấp phép đến quản lý nguồn nước. Các chuyên gia môi trường cũng cho rằng ứng phó lâu nay vẫn tập trung nhiều vào chữa cháy và xử lý vi phạm hơn là ngăn những điều kiện khiến tình trạng cháy tái diễn.

El Niño trong trường hợp này là yếu tố khuếch đại những điểm yếu đã tích tụ hơn là lời giải thích đầy đủ cho cuộc khủng hoảng. Hạn hán có thể khiến các đám cháy dữ dội hơn, nhưng nguy cơ chúng phát triển thành thảm họa khói mù còn phụ thuộc vào cách rừng, đất đai và các hoạt động kinh tế được quản lý.

Từ phối hợp ứng phó đến trách nhiệm phòng ngừa

Từ năm 2002, khi Hiệp định ASEAN về ô nhiễm khói mù xuyên biên giới được ký, Đông Nam Á đã có khuôn khổ chung để giám sát cháy, chia sẻ thông tin và phối hợp hành động. Hơn hai thập kỷ sau, cơ chế này đang được vận hành trong một mùa khói mù nữa. ASEAN duy trì mức cảnh báo cấp 3 từ cuối tháng 8, yêu cầu các nước thành viên báo cáo hàng ngày về tình hình cháy, điểm nóng và hướng di chuyển của khói.

ASEAN hiện có thể theo dõi khá sát các điểm nóng và hướng di chuyển của khói, song những gì diễn ra năm nay cho thấy phối hợp và cảnh báo mới chỉ giải quyết được một phần vấn đề. Khi các điều kiện khiến cháy rừng tái diễn vẫn tồn tại, việc xác định khói đang bắt nguồn từ đâu và sẽ lan tới đâu khó có thể ngăn một mùa khói mù khác xuất hiện.

Đến khi khói từ Sumatra tràn sang Malaysia hay từ Borneo lan tới Philippines, việc trao đổi dữ liệu, cảnh báo chất lượng không khí và phối hợp chữa cháy chủ yếu là nhằm xử lý hậu quả. Hàng triệu người phải hít thở không khí ô nhiễm, trường học đóng cửa hoặc chuyển sang học trực tuyến và một số chuyến bay tại Tây Kalimantan bị gián đoạn.

Giữ nước và phục hồi các vùng than bùn, giám sát khu vực nhượng quyền, kiểm soát chuyển đổi đất và ngăn hành vi đốt đất đều cần được thực hiện từ trước mùa cháy. Với những ngành có chuỗi cung ứng gắn chặt với sử dụng đất, trách nhiệm của doanh nghiệp cũng cần được xác lập sớm, thay vì chỉ được đặt ra khi các đám cháy đã bùng phát và hậu quả lan rộng.

Dù phần lớn công việc này thuộc thẩm quyền từng quốc gia, song khói mù xuyên biên giới khiến hiệu quả quản lý đất tại quốc gia này lại liên quan trực tiếp đến sức khỏe và đời sống của các quốc gia khác. Sau hơn hai thập kỷ có hiệp định chung, hiệu quả hợp tác khu vực vì vậy không chỉ nằm ở tốc độ trao đổi thông tin khi khủng hoảng xảy ra, mà còn ở khả năng giảm nguy cơ để cuộc khủng hoảng ấy không tiếp tục lặp lại.

Mưa rồi sẽ trở lại và lớp khói trên bầu trời Đông Nam Á sẽ tan, nhưng những gì tạo ra mùa khói không biến mất cùng những cơn mưa. Các vùng than bùn bị làm khô, hoạt động đốt và chuyển đổi đất cùng những khoảng trống trong quản lý vẫn có thể tồn tại đến mùa khô tiếp theo. Nếu chúng chưa được xử lý từ trước, khu vực sẽ lại phải trông chờ vào mưa để kết thúc một cuộc khủng hoảng lẽ ra cần được ngăn chặn sớm hơn.