Thăm nơi Bác Hồ từng ở và làm việc tại Phú Thượng
Trong những ngày mùa thu lịch sử, chúng tôi tìm về địa điểm lưu niệm sự kiện Chủ tịch Hồ Chí Minh về ở và làm việc tại nhà cụ Nguyễn Thị An, ngõ 319 An Dương Vương, phường Phú Thượng, Hà Nội - nơi lưu dấu những ngày đầu Người từ chiến khu Việt Bắc trở về Thủ đô năm 1945.
Hơn 80 năm trôi qua, ngôi nhà cổ mái ngói, tường sơn vàng vẫn được gìn giữ gần như nguyên vẹn. Những hiện vật từng gắn với những ngày Bác Hồ ở và làm việc nơi đây vẫn được lưu giữ, để mỗi người khi đặt chân đến như được trở về gần hơn với một phần ký ức của những ngày Cách mạng Tháng Tám lịch sử.
Nơi ghi dấu những ngày tháng lịch sử
Ngôi nhà được xây dựng từ năm 1929, mang dáng dấp kiến trúc truyền thống với ba gian, hai chái. Bước qua cánh cổng gỗ nhỏ là khoảng sân gạch đỏ dẫn vào căn nhà cổ. Phía trước nhà có bốn chữ Hán “Minh nguyệt thanh phong”, mang ý nghĩa “Trăng thanh gió mát”. Hai bên là dòng chữ ghi niên đại xây dựng và tôn tạo ngôi nhà.
Ít ai có thể hình dung, căn nhà bình dị này từng là nơi đón những cán bộ cách mạng trong những ngày đất nước đứng trước bước ngoặt lịch sử.
Năm 1945, gia đình cụ Nguyễn Thị An là một trong những cơ sở bí mật, có nhiệm vụ che chở, cung cấp lương thực, thực phẩm và tạo điều kiện cho cán bộ cách mạng hoạt động. Sự kín đáo, an toàn của ngôi nhà cùng lòng tin của gia đình đã khiến nơi đây được lựa chọn làm điểm dừng chân của Bác Hồ khi Người từ chiến khu Việt Bắc trở về Hà Nội.
Từ ngày 23 đến 25-8-1945, Bác Hồ ở tại đây. Trong ba ngày, Người làm việc với các đồng chí Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Trần Đăng Ninh, Nguyễn Lương Bằng... để nắm tình hình Tổng khởi nghĩa trong cả nước và chuẩn bị cho những công việc hệ trọng của đất nước, trong đó có ngày Quốc khánh 2-9, ngày Người đọc bản Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình.
Một căn nhà nhỏ ở Phú Thượng vì thế đã trở thành một trong những nơi ghi dấu thời khắc đặc biệt của lịch sử dân tộc.
Không chỉ một lần, gia đình cụ Nguyễn Thị An còn có dịp đón Bác trở lại vào ngày 24-11-1946. Trong bối cảnh thực dân Pháp liên tiếp gây hấn, đất nước đứng trước nguy cơ bước vào một cuộc kháng chiến mới, Bác Hồ và Trung ương Đảng đang chuẩn bị cho ngày Toàn quốc kháng chiến.
Những lần Bác đến và ở lại đã để lại cho ngôi nhà một giá trị đặc biệt. Đến nay, nơi đây vẫn lưu giữ 14 di vật, hiện vật cùng nhiều hình ảnh, tư liệu liên quan đến những ngày Bác Hồ và các cán bộ cách mạng từng ở, làm việc tại đây.
Đó là bộ tràng kỷ nơi Bác từng ngồi làm việc, chiếc sập gỗ Người nghỉ ngơi, chiếc máy chữ, chiếc vali mây được mang từ chiến khu Việt Bắc về. Là chiếc gương, chậu rửa mặt bằng đồng, bể nước và những vật dụng sinh hoạt tưởng như rất đỗi bình thường nhưng lại trở thành những chứng tích quý giá của lịch sử.
Những câu chuyện được truyền qua nhiều thế hệ
Hiện ngôi nhà được gia đình ông Công Ngọc Dũng, cháu nội cụ Nguyễn Thị An, trông nom. Những câu chuyện về Bác Hồ được ông nghe lại từ bà và cha, rồi gìn giữ như một phần ký ức của gia đình.
Ông Dũng kể, chiều 23-8-1945, khi cha ông là Công Ngọc Kha đang cùng một số đồng chí trong Ủy ban nhân dân lâm thời xã Phú Gia dự họp thì được người nhà gọi về. Khi trở về, ông Kha thấy trước nhà có lực lượng bảo vệ và được báo rằng có các đồng chí từ chiến khu Việt Bắc về.
Gia đình khi ấy không được báo trước về sự xuất hiện của Bác, chỉ nghĩ đây là một đoàn cán bộ cách mạng như những lần trước. Nhưng người cán bộ lớn tuổi trong đoàn khiến ông Kha chú ý bởi dáng vẻ gầy, yếu, như vừa trải qua một trận sốt rét.
Trong những ngày ở đây, Bác gần như dành trọn thời gian cho công việc. Người làm việc từ sáng sớm đến khuya, nghe các đồng chí từ Hà Nội về báo cáo tình hình, trao đổi những vấn đề quan trọng của đất nước.
Đến chiều 25-8, trước khi rời đi, Bác gọi những người trong gia đình đến cảm ơn vì đã chăm lo, giúp đỡ đoàn cán bộ. Người còn hẹn sẽ có ngày trở lại.
Mãi đến ngày 2-9-1945, khi được tham dự cuộc mít tinh lịch sử tại Quảng trường Ba Đình, gia đình ông Kha mới biết người cụ già gầy yếu từng ở trong nhà mình những ngày trước đó chính là Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Câu chuyện ấy được truyền lại qua nhiều thế hệ, giản dị nhưng cho thấy một điều đặc biệt: trong những ngày tháng quyết định vận mệnh đất nước, Bác Hồ đã sống và làm việc giữa nhân dân, trong một ngôi nhà bình dị, được chở che bởi sự tin cậy và tình cảm của người dân.
Giữ lại một phần ký ức của Thủ đô
Năm 1996, gia đình quyết định hiến ngôi nhà cho Nhà nước để làm Nhà lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh. Di tích được công nhận là Di tích lịch sử cấp Thành phố năm 2019 và đến năm 2022 được xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia.
Từ một ngôi nhà của một gia đình ở Phú Thượng, nơi đây ngày càng được biết đến như một địa chỉ tìm hiểu lịch sử. Những năm gần đây, hàng nghìn lượt khách đến tham quan mỗi năm, đặc biệt vào các dịp kỷ niệm Cách mạng Tháng Tám, Quốc khánh 2-9 và những ngày lễ lớn của đất nước.
Nhiều cơ quan, đơn vị, tổ chức chính trị - xã hội lựa chọn nơi đây làm địa điểm sinh hoạt, tìm hiểu lịch sử. Các trường học cũng đưa học sinh đến tham quan, giúp những câu chuyện trong sách giáo khoa trở nên gần gũi hơn qua chính không gian, hiện vật và lời kể của những người đang gìn giữ di tích.
Với gia đình ông Công Ngọc Dũng, việc bảo tồn ngôi nhà không chỉ là trách nhiệm mà còn là niềm tự hào. “Điều đó thể hiện địa điểm lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc đã và đang phát huy được giá trị vốn có, đặc biệt trong giáo dục lịch sử, cách mạng cho thế hệ trẻ. Đây cũng chính là mong muốn và niềm tự hào của gia đình, dòng họ chúng tôi”, ông Dũng chia sẻ.
Có lẽ giá trị của ngôi nhà không chỉ nằm ở tuổi đời hay những hiện vật được lưu giữ. Điều khiến nơi đây trở nên đặc biệt chính là những câu chuyện về một giai đoạn lịch sử được kể lại từ chính căn nhà từng chứng kiến những ngày tháng Bác Hồ làm việc để chuẩn bị cho một nước Việt Nam độc lập.
Giữa nhịp sống đô thị ngày càng đổi thay của Phú Thượng, ngôi nhà vẫn lặng lẽ nằm sau cánh cổng gỗ, giữ nguyên vẻ bình dị vốn có. Những hiện vật không lên tiếng, nhưng từng vật dụng nơi đây đều gợi nhắc về một thời điểm mà lịch sử dân tộc chuyển mình.
Đến thăm “nhà Bác”, người ta không chỉ tìm về một địa chỉ đã ghi dấu bước chân Người. Đó còn là dịp để cảm nhận gần hơn mối quan hệ gắn bó giữa Bác Hồ với nhân dân, những con người bình dị đã âm thầm chở che, nuôi dưỡng và góp sức cho cách mạng.
Và qua những câu chuyện được gìn giữ từ thế hệ này sang thế hệ khác, ngôi nhà nhỏ ở Phú Thượng tiếp tục làm một công việc lặng thầm: giữ lại ký ức để lịch sử không chỉ nằm trên những trang sách, mà còn hiện hữu trong một không gian cụ thể, gần gũi và sống động giữa đời sống hôm nay.