BESS - mảnh ghép cho hệ thống điện linh hoạt

Không chỉ để “cất” điện

Sự phát triển nhanh của điện mặt trời, điện gió đang làm thay đổi cách vận hành hệ thống điện. Nguồn điện tái tạo có đặc điểm phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên, trong khi nhu cầu sử dụng điện lại biến động theo thời gian. Vì vậy, khả năng lưu trữ và đưa điện trở lại hệ thống đúng thời điểm ngày càng trở nên quan trọng.

Theo ông Trần Quốc Tâm, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Cơ điện Liên Thành Việt Nam (LITHACO), điện mặt trời là xu hướng không thể đảo ngược và yêu cầu đặt ra hiện nay là đồng thời nâng cấp lưới điện, khuyến khích phát triển lưu trữ năng lượng bằng pin và thúc đẩy các mô hình điện mặt trời phân tán, nhất là hệ thống tự sản, tự tiêu.

Với doanh nghiệp, đặc biệt tại các nhà máy, khu công nghiệp, sự kết hợp giữa điện mặt trời mái nhà và BESS tạo ra khả năng chủ động hơn trong sử dụng năng lượng. Các cơ sở sản xuất vốn có sẵn diện tích mái, trạm biến áp, đường dây và nhu cầu tiêu thụ điện tại chỗ, do đó có điều kiện thuận lợi để triển khai mô hình này.

Điểm đáng chú ý là BESS không đơn thuần giúp “cất” phần điện chưa sử dụng. Theo nhận định các chuyên gia, hệ thống này giống như một “ngân hàng năng lượng”, điện có thể được lưu trữ trong thời điểm phù hợp và sử dụng trở lại khi nhu cầu tăng cao hoặc vào những thời điểm chi phí điện cao. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể giảm áp lực tiêu thụ vào giờ cao điểm, chủ động hơn đối với các phụ tải quan trọng và hạn chế tác động khi nguồn điện lưới bị gián đoạn.

Nhưng nếu chỉ nhìn BESS từ bài toán tiết kiệm tiền điện của từng hộ gia đình hay doanh nghiệp thì chưa thấy hết giá trị của công nghệ này. Khi quy mô năng lượng tái tạo ngày càng lớn, lưu trữ năng lượng trở thành một trong những công cụ giúp cân bằng giữa sản xuất và tiêu thụ điện. Phó Giáo sư – Tiến sĩ Phạm Trung Kiên, Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh cho biết, trong khoảng 10 năm trở lại đây đã diễn ra một cuộc cách mạng trong công nghệ lưu trữ năng lượng.

Theo mục tiêu phấn đấu của Chính phủ, đến năm 2030, 50% các tòa nhà công sở và 50% nhà dân sử dụng điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu. Khi lượng điện được sản xuất phân tán trên quy mô lớn, yêu cầu về khả năng lưu trữ, điều phối và quản lý nguồn điện càng trở nên rõ ràng hơn. Khi đó, hệ thống pin có thể trở thành một mắt xích giúp giải quyết bài toán cung - cầu và hỗ trợ an toàn lưới điện.

Đây cũng là lý do BESS đang dần được nhìn nhận không chỉ như một thiết bị của hộ gia đình hay doanh nghiệp, mà như một thành phần của hạ tầng năng lượng mới.

Chuẩn bị cho một hệ thống điện “thông minh” hơn

Một dấu hiệu cho thấy vai trò của BESS đang được nhìn nhận ở tầm hệ thống là mục tiêu phát triển quy mô lưu trữ lên tới 16,3GW vào năm 2030 theo Quy hoạch điện VIII.

Mới đây, Cục Điện lực (Bộ Công Thương) và Liên minh Năng lượng Toàn cầu vì Con người và Hành tinh đã ký biên bản ghi nhớ hợp tác, trong đó xác định thúc đẩy phát triển BESS hướng tới mục tiêu này, đồng thời xây dựng nền tảng lưới điện linh hoạt phục vụ triển khai cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), hiện đại hóa và số hóa lưới điện, tăng tốc tích hợp năng lượng tái tạo.

Đáng chú ý, BESS trong khuôn khổ hợp tác này không đứng riêng lẻ mà được đặt cùng AI và công nghệ số. Các nền tảng AI có thể hỗ trợ dự báo nhu cầu phụ tải theo thời gian thực, tối ưu phân bổ năng lượng từ hệ thống lưu trữ và chủ động phát hiện những điểm nghẽn trên lưới điện. Như vậy, câu chuyện của pin không còn dừng ở việc một thiết bị lưu trữ được bao nhiêu kWh, mà mở rộng sang khả năng hệ thống điện nhận biết nhu cầu, dự báo biến động và phân bổ nguồn điện một cách hiệu quả hơn.

Đây là bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển hạ tầng năng lượng. Khi tỷ trọng điện tái tạo tăng lên, hệ thống điện không thể chỉ dựa vào việc xây dựng thêm nguồn phát và đường dây. Năng lực lưu trữ, điều khiển, số hóa và điều phối cũng cần được phát triển đồng bộ.

Ông Woochong Um, Tổng Giám đốc Liên minh Năng lượng Toàn cầu vì Con người và Hành tinh cho rằng, việc Việt Nam tích hợp hệ thống lưu trữ và vận hành lưới điện thông minh có thể tạo ra mô hình tham chiếu cho quá trình chuyển dịch năng lượng trong khu vực. Trong khi đó, Phó Cục trưởng Cục Điện lực Tăng Thế Hùng nhấn mạnh, quá trình chuyển dịch năng lượng đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa Chính phủ, các tổ chức và đối tác phát triển để vừa đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng tăng, vừa thực hiện mục tiêu về năng lượng sạch.

Tuy nhiên, để BESS thực sự trở thành một mảnh ghép của hạ tầng điện, thị trường không thể chỉ chạy theo tốc độ lắp đặt. An toàn phải là yêu cầu hàng đầu. Phó Giáo sư – Tiến sĩ Phạm Trung Kiên cho rằng, những vấn đề về kỹ thuật, an toàn, phòng chống cháy nổ và câu chuyện tái sử dụng, “tái sinh” pin sau thời gian dài vận hành vẫn cần được quan tâm. Đại diện LITHACO cũng cảnh báo nguy cơ các loại pin điện áp thấp, giá thấp, chất lượng thấp được đưa vào sử dụng tràn lan có thể tạo ra những hệ lụy đối với hệ thống điện nếu thiếu cơ chế kiểm soát phù hợp.

Vì thế, cùng với việc mở rộng thị trường, cần sớm hoàn thiện các tiêu chuẩn, quy chuẩn và hướng dẫn kỹ thuật; kiểm soát chất lượng thiết bị; làm rõ trách nhiệm trong vận hành, bảo đảm an toàn phòng cháy, chữa cháy và có phương án xử lý pin sau vòng đời sử dụng.

Đặc biệt, thị trường cần một cơ chế để giá trị của BESS được phản ánh đúng. Các chuyên gia cho rằng công nghệ pin đã sẵn sàng và lợi ích của pin đã được chứng minh; vấn đề là thiết kế thị trường để “trả giá” đúng cho giá trị mà hệ thống lưu trữ mang lại.