Đề xuất luật hóa lệnh cấm toàn diện thuốc lá điện tử

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (Luật PCTHTL) được Bộ Y tế chủ trì soạn thảo, lấy ý kiến để trình Quốc hội khóa XVI cho ý kiến và dự kiến xem xét thông qua tại kỳ họp thứ hai (tháng 10-2026) có hai chính sách sửa đổi được đánh giá có ý nghĩa quyết định đối với mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là thanh thiếu niên, gồm: Luật hóa lệnh cấm toàn diện thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá mới khác; cấm mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán.

Bổ sung chính sách nhằm bịt "lỗ hổng" về kiểm soát thuốc lá mới

Tháng 11-2024, Quốc hội đã ra Nghị quyết số 173/2024/QH15, thống nhất cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trên toàn quốc kể từ năm 2025.

Sau thời gian thực thi, lệnh cấm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Thống kê từ Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai) cho thấy, số ca cấp cứu liên quan đến thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng đã giảm khoảng 70% trong 10 tháng sau lệnh cấm (còn khoảng 1-2 ca). Trước đó, trung bình mỗi tháng có 5-6 ca cấp cứu liên quan, một số trường hợp bị tổn thương não nghiêm trọng.

Từ năm 2020 đến quý I-2024 (trước thời điểm có Nghị quyết 173/2024/QH15), lực lượng công an cả nước phát hiện, xử lý 728 vụ với 883 đối tượng liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Trong 10 tháng đầu năm 2025 (sau khi lệnh cấm có hiệu lực), con số này giảm mạnh còn 5 vụ được phát hiện, 2 vụ khởi tố với 17 bị can.

Theo Bộ Y tế, chính sách này được cộng đồng quốc tế đánh giá cao, tuy nhiên, mới chỉ dừng ở cấp Nghị quyết của Quốc hội, chưa được luật hóa với các khái niệm, định nghĩa cụ thể trong Luật PCTHTL khiến việc thực thi ở một số khâu, đặc biệt là xử lý linh kiện, bộ phận rời và tinh dầu dùng để lắp ráp thuốc lá điện tử, còn gặp khó khăn.

Vì vậy, tại dự thảo Luật lần này, Bộ Y tế đề xuất bổ sung đầy đủ các khái niệm "thuốc lá điện tử", "thuốc lá nung nóng", "thiết bị điện tử", "thuốc lá đặc chế" và "thuốc lá khác" (gồm cả các sản phẩm chứa nicotine dạng túi ngậm, dạng hít, shisha...). Đồng thời quy định rõ hành vi bị nghiêm cấm bao gồm cả việc sản xuất, mua bán, xuất nhập khẩu thiết bị điện tử, cụm linh kiện, linh kiện rời và dung dịch dùng để lắp ráp các sản phẩm này nhằm bịt các "lỗ hổng" mà lệnh cấm hiện tại chưa bao quát hết.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã nhiều lần ghi nhận Việt Nam là một trong những quốc gia đi đầu trên thế giới về cấm toàn diện thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Đồng thời, WHO cũng khuyến nghị Việt Nam cần tiếp tục củng cố khung pháp lý bằng cách luật hóa đầy đủ lệnh cấm này.

Đề xuất cấm hoàn toàn việc trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán

Theo Bộ Y tế, quy định hiện hành tại Luật PCTHTL năm 2012 chỉ giới hạn việc trưng bày thuốc lá tại các đại lý, điểm bán lẻ ở mức "không quá một bao, một tút hoặc một hộp của một nhãn hiệu" - nghĩa là vẫn cho phép trưng bày.

Dự thảo Luật lần này đề xuất một bước tiến xa hơn: Cấm hoàn toàn mọi hình thức trưng bày sản phẩm thuốc lá, bao bì thuốc lá, hình ảnh sản phẩm hoặc bất kỳ hình thức nhận diện nhãn hiệu nào tại điểm bán khiến người tiêu dùng có thể nhìn thấy.

Bộ Y tế cho rằng, về bản chất, trưng bày tại điểm bán là một kênh quảng cáo trá hình thông qua các kệ trưng bày, ánh sáng, vị trí đặt sản phẩm bắt mắt. Trong khi Luật Quảng cáo và Luật PCTHTL hiện hành đã cấm quảng cáo thuốc lá dưới mọi hình thức khác.

Điều 13 Công ước Khung về Kiểm soát Thuốc lá của WHO mà Việt Nam là thành viên yêu cầu các quốc gia cấm toàn diện quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá, bao gồm cả việc trưng bày sản phẩm tại điểm bán. Việc duy trì "kẽ hở" này trong khi đã cấm các hình thức quảng cáo khác được xem là không đồng bộ và làm giảm hiệu quả tổng thể của chính sách kiểm soát thuốc lá.

Kinh nghiệm quốc tế đã chứng minh việc loại bỏ thuốc lá khỏi tầm nhìn tại các điểm bán (nơi thanh thiếu niên tiếp xúc hằng ngày, kể cả khi mua sắm cùng gia đình) có tác dụng trực tiếp trong việc giảm sự tò mò; giảm cảm giác thuốc lá là sản phẩm "bình thường", từ đó giảm tỷ lệ hút thử và hút thường xuyên.

Tính đến cuối năm 2024, đã có 59 quốc gia ban hành quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán, trong đó có nhiều nền kinh tế phát triển như: Anh, Ireland, Canada, Australia, New Zealand... Riêng trong khu vực ASEAN, 5 quốc gia đã áp dụng chính sách gồm: Thái Lan, Brunei, Singapore, Lào và Malaysia.

Nếu được thông qua, Việt Nam sẽ gia nhập nhóm các quốc gia trong khu vực đã coi việc dẹp bỏ "quảng cáo trá hình" tại điểm bán là một mắt xích không thể thiếu trong chiến lược phòng chống tác hại thuốc lá toàn diện.

Hai chính sách nêu trên được xây dựng nhằm thể chế hóa các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân (Nghị quyết 20-NQ/TW, Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị), đồng thời thực hiện đầy đủ cam kết của Việt Nam với Công ước Khung về kiểm soát thuốc lá của WHO.

Với nền tảng bằng chứng khoa học từ trong nước và kinh nghiệm quốc tế đã được kiểm chứng, hai chính sách này được kỳ vọng sẽ góp phần quan trọng giúp Việt Nam đạt các mục tiêu đề ra tại Chiến lược quốc gia về PCTHTL đến năm 2030: Giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá ở nam giới từ 15 tuổi trở lên xuống dưới 36%, ở nữ giới xuống dưới 1%; đồng thời ngăn chặn một thế hệ thanh thiếu niên mới bị lôi kéo vào thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.