Chuyển đổi xanh: Khi tuân thủ trở thành lợi thế cạnh tranh
Khi yêu cầu xanh ngày càng gắn với khả năng tiếp cận thị trường, doanh nghiệp Việt Nam phải thích ứng nhanh hơn, đồng thời tìm cách biến đầu tư cho chuyển đổi xanh thành lợi ích kinh tế.
Năm 2026 đánh dấu một mốc đáng chú ý khi EU bước vào giai đoạn chính thức của Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), trong khi Việt Nam triển khai chương trình hỗ trợ kinh doanh bền vững giai đoạn 2026-2030.
Với doanh nghiệp, động lực chuyển đổi nằm ở khả năng thu hồi chi phí, tạo thêm giá trị và đáp ứng yêu cầu tuân thủ, theo nhiều chuyên gia quốc tế khi trao đổi với báo Hànộimới.
Ông Ulrich Weigl, Trưởng ban Thương mại của Phái đoàn EU tại Việt Nam, đánh giá Việt Nam là một trong số ít đối tác tiếp cận quy định xanh mới của châu Âu theo hướng chủ động. Cụ thể, trước những yêu cầu như CBAM, quy định chống mất rừng hay tiêu chuẩn về sản phẩm bền vững, nhiều quốc gia có tâm lý lo ngại hoặc tìm cách trì hoãn, trong khi Việt Nam thường đặt câu hỏi làm thế nào để đáp ứng yêu cầu mới và tận dụng cơ hội từ quá trình này.
EU ghi nhận nỗ lực của Việt Nam trong xây dựng cơ chế định giá carbon và tìm kiếm khả năng kết nối với hệ thống của châu Âu, qua đó tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước được công nhận kết quả giảm phát thải khi xuất khẩu sang thị trường này.
Ông Ko Tae Yeon, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Hàn Quốc tại Việt Nam (KoCham), nhận xét nhiều doanh nghiệp hiện vẫn nhìn ESG và phát triển bền vững như một khoản chi phí bổ sung thay vì cơ hội tạo ra giá trị mới.
Khả năng mở rộng thị trường, gia tăng đơn hàng xuất khẩu hay tiếp cận cơ hội kinh doanh mới sẽ thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cho chuyển đổi xanh.
Kinh nghiệm của Hàn Quốc cho thấy chính sách có thể góp phần tạo ra lợi ích đó. Chính phủ nước này đã xây dựng chương trình khuyến khích doanh nghiệp thực hiện tốt ESG thông qua việc tạo điều kiện tiếp cận dự án công, qua đó giúp phát triển bền vững gắn với chiến lược kinh doanh.
Ông Ko Tae Yeon cho rằng Việt Nam có thể tham khảo cách làm này, đồng thời tiếp tục hoàn thiện quy định theo hướng rõ ràng, sát thực tiễn để hỗ trợ doanh nghiệp lớn cũng như doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) Bruno Jaspaert nêu rõ Việt Nam cần xác định rõ lĩnh vực có khả năng tạo ra giá trị bền vững để tập trung nguồn lực hỗ trợ. Nhà nước không thể hỗ trợ mọi lĩnh vực cùng lúc, nhưng có thể lựa chọn ngành ưu tiên và đồng hành với doanh nghiệp đầu tư vào giải pháp môi trường, công nghệ xanh. Tập trung nguồn lực vào đúng lĩnh vực và doanh nghiệp sẽ giúp chính sách hỗ trợ phát huy tốt hơn, đồng thời tạo thêm động lực cho khu vực tư nhân tham gia chuyển đổi xanh.
CBAM và Chương trình hỗ trợ kinh doanh bền vững
Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của EU chính thức áp dụng từ ngày 1-1-2026 với một số nhóm hàng phát thải cao, trong đó có sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro. Cơ chế này đặt ra yêu cầu cao hơn về đo lường, báo cáo và kiểm chứng phát thải đối với hàng hóa xuất khẩu sang EU.
Trong nước, Chương trình hỗ trợ kinh doanh bền vững giai đoạn 2026-2030 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 926/QĐ-TTg ngày 25-5-2026, nhằm hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh nâng cao năng lực kinh doanh bền vững, đổi mới công nghệ và sử dụng hiệu quả nguồn lực. Đây là cơ sở để doanh nghiệp chủ động thích ứng với yêu cầu xanh ngày càng cao của thị trường.
Ở góc độ chính sách, TS. Nguyễn Sỹ Linh, Trưởng ban Biến đổi khí hậu, Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết Việt Nam đã có định hướng tương đối rõ về tăng trưởng xanh và chuyển đổi xanh. Thách thức hiện nay là bảo đảm quy định được hiểu đúng và triển khai hiệu quả trong thực tế.
Đối tác quốc tế có thể hỗ trợ Việt Nam hoàn thiện chính sách theo hướng minh bạch, dễ tiếp cận và thuận lợi hơn cho doanh nghiệp. Với những quy định xanh của EU như CBAM, Việt Nam cũng cần tính đến mức độ sẵn sàng khác nhau của từng nhóm doanh nghiệp, thay vì áp dụng một cách tiếp cận chung.
TS Nguyễn Sỹ Linh đề xuất phân loại doanh nghiệp thành nhóm đã sẵn sàng, đang chuẩn bị hoặc cần thêm hỗ trợ để có chính sách phù hợp. Theo ông, cách làm này giúp nâng cao hiệu quả thực thi và tránh tạo thêm áp lực không cần thiết đối với doanh nghiệp chưa đủ điều kiện chuyển đổi.
Dẫn ví dụ Samsung bắt đầu mua điện trực tiếp từ một doanh nghiệp điện mặt trời từ đầu tháng 6, ông nhìn nhận khu vực FDI đang góp phần hình thành thị trường năng lượng tái tạo tại Việt Nam, qua đó tạo thêm động lực cho quá trình chuyển đổi.
PGS.TS. Nguyễn Thị Ngọc, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu EU thuộc Viện Nghiên cứu châu Âu và châu Mỹ (IEAS), đánh giá chuyển đổi xanh đã trở thành một điều kiện mới của năng lực cạnh tranh quốc gia, doanh nghiệp và chuỗi cung ứng. Bà nhận định khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cần trở thành động lực tăng trưởng trong giai đoạn mới.
Bà cũng cho rằng các cuộc đối thoại chính sách cần được chuyển thành dự án hợp tác và mô hình thí điểm cụ thể tại doanh nghiệp, khu công nghiệp và địa phương để tạo ra kết quả thực tế.
Yêu cầu từ thị trường đang thúc đẩy doanh nghiệp thay đổi, trong khi chính sách cần tạo điều kiện để quá trình này diễn ra thuận lợi. Khi nhìn thấy lợi ích kinh tế, doanh nghiệp sẽ có thêm động lực đầu tư cho chuyển đổi xanh thay vì chỉ coi đây là chi phí tuân thủ.