M&A mở thêm cửa huy động vốn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa

Dư địa lớn từ thị trường vốn, M&A

Chia sẻ tại Diễn đàn Kinh tế Thủ đô lần thứ II (CEF 2026), Ông Phạm Đức Dũng - Giám đốc Trung tâm M&A & Tái cấu trúc, Công ty Cổ phần Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS) cho rằng, nền tảng kinh tế và quy mô thị trường đang tạo ra dư địa đáng kể cho dòng vốn vào doanh nghiệp Việt Nam.

Theo ông Dũng, Việt Nam hiện có dân số khoảng 102,3 triệu người, GDP khoảng 514 tỷ USD và vốn FDI đăng ký 38,4 tỷ USD. Tăng trưởng GDP năm 2025 đạt 8,02%, trong khi triển vọng tăng trưởng giai đoạn 2026-2030 được kỳ vọng ở mức cao. Đây là những yếu tố tạo nền tảng cho thị trường vốn tiếp tục mở rộng.

Đáng chú ý, mức độ thâm nhập của thị trường vốn Việt Nam vẫn thấp so với nhiều nền kinh tế trong khu vực. Vốn hóa thị trường chứng khoán tương đương khoảng 75% GDP, thấp hơn mức trung bình khoảng 130% của Đông Nam Á. Quy mô thị trường trái phiếu tương đương 24% GDP, trong khi mức trung bình khu vực khoảng 90%. Quy mô tài sản quản lý (AUM) mới ở khoảng 4% GDP, so với khoảng 30% của Đông Nam Á.

Những khoảng cách này, theo ông Dũng, đồng nghĩa với dư địa tăng trưởng còn rất lớn. Số lượng tài khoản chứng khoán hiện đạt khoảng 12,6 triệu, tương đương 12% dân số và được dự báo vượt 20 triệu vào năm 2030. Trong khi đó, định giá cổ phiếu Việt Nam cũng đang ở mức tương đối hấp dẫn, với P/E dự phóng năm 2026 khoảng 13,1 lần, thấp hơn một số thị trường như Thái Lan, Indonesia và Philippines.

Cùng với sự phát triển của thị trường vốn, M&A tại Việt Nam cũng đang có sự thay đổi đáng chú ý. Số lượng thương vụ giảm từ 494 thương vụ năm 2023 xuống 367 thương vụ năm 2025, nhưng tổng giá trị giao dịch năm 2025 lại phục hồi lên khoảng 8,7 tỷ USD, tăng 26%.

Giá trị bình quân mỗi thương vụ đạt khoảng 23,7 triệu USD, tăng 54% so với năm 2024. Điều này cho thấy thị trường đang chuyển từ giai đoạn “nhiều nhưng nhỏ” sang “ít nhưng chất”. Nhà đầu tư thận trọng hơn trong lựa chọn mục tiêu, nhưng sẵn sàng bỏ lượng vốn lớn cho những doanh nghiệp có nền tảng tốt, minh bạch và tiềm năng tăng trưởng rõ ràng.

Với SME, đây là cơ hội nhưng cũng đặt ra yêu cầu mới. M&A không đơn thuần là bán một phần hay toàn bộ doanh nghiệp mà có thể trở thành công cụ để tái cấu trúc vốn, bổ sung công nghệ, mở rộng thị trường, nâng cao năng lực quản trị và tìm kiếm đối tác chiến lược.

Chuẩn hóa để bước vào “cuộc chơi” vốn

Một trong những rào cản lớn nhất của SME khi tiếp cận nguồn vốn nằm ở khả năng đáp ứng các yêu cầu về tài chính và quản trị. SME chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp nhưng tỷ lệ tiếp cận vốn vay ngân hàng chỉ khoảng 9,3%, thấp hơn nhiều so với mức 56,1% ở doanh nghiệp lớn.

Những hạn chế phổ biến gồm thiếu tài sản bảo đảm, vướng mắc về pháp lý, mô hình quản trị gia đình chưa được chuẩn hóa, báo cáo tài chính thiếu minh bạch hoặc chưa đáp ứng các chuẩn mực mà nhà đầu tư yêu cầu.

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp không nên chỉ phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng. Các kênh như trái phiếu doanh nghiệp, quỹ đầu tư và private equity (PE), các tổ chức tài chính phát triển (DFI), nhà đầu tư chiến lược hay thị trường chứng khoán có thể trở thành những nguồn lực bổ sung.

Mỗi kênh có yêu cầu khác nhau. Quỹ đầu tư và PE phù hợp với doanh nghiệp có tiềm năng tăng trưởng cao; nhà đầu tư chiến lược ngoài vốn còn có thể mang đến công nghệ, thị trường và năng lực quản trị. Trong khi đó, niêm yết trên thị trường chứng khoán giúp doanh nghiệp nâng cao khả năng tiếp cận vốn, thanh khoản và uy tín.

Tuy nhiên, muốn huy động được vốn, doanh nghiệp phải chuẩn bị từ sớm. Theo ông Phạm Đức Dũng, một quy trình gọi vốn M&A chuyên nghiệp có thể bắt đầu bằng việc tái cấu trúc, xử lý các khoản nợ và nghĩa vụ thuế tồn đọng, tách bạch tài sản cá nhân với tài sản doanh nghiệp, chuẩn hóa quyền sở hữu và báo cáo tài chính.

Tiếp đó là xây dựng lộ trình tăng trưởng, mô hình tài chính và “câu chuyện doanh nghiệp” (equity story); xác định giá trị doanh nghiệp, tỷ lệ chào bán và cấu trúc giao dịch. Doanh nghiệp cần chuẩn bị đầy đủ tài liệu chào bán, tiếp cận nhà đầu tư, tiến hành ký thỏa thuận bảo mật, trao đổi và nhận các bản chào mua.

Giai đoạn thẩm định (Due Diligence) là bước đặc biệt quan trọng. Doanh nghiệp cần xây dựng Data Room, chuẩn bị hồ sơ pháp lý, tài chính, thuế, nhân sự, tài sản và các thông tin liên quan để nhà đầu tư đánh giá. Sau đó mới đến quá trình đàm phán, ký kết văn kiện giao dịch và giải ngân.

M&A có thể đem lại tốc độ tăng trưởng nhanh hơn, giúp doanh nghiệp tiếp nhận công nghệ, cải thiện quản trị, nâng cao tính minh bạch và tạo cơ hội thoái vốn cho chủ sở hữu. Nhưng đi cùng với đó là những rủi ro như giảm quyền kiểm soát, bị định giá thấp do bất cân xứng thông tin, xung đột văn hóa và nhân sự hoặc phải đáp ứng những tiêu chuẩn cao hơn về quản trị, kiểm toán và ESG.

Thực tế cũng cho thấy, doanh nghiệp thường mắc những sai lầm như kỳ vọng định giá quá cao, sổ sách tài chính thiếu minh bạch, chuẩn bị Data Room sơ sài, bỏ qua điều khoản pháp lý quan trọng, lựa chọn nhà đầu tư không phù hợp hoặc chỉ tìm kiếm nhà đầu tư khi đã rơi vào tình trạng khó khăn tài chính.

Một ví dụ được ông Dũng chia sẻ là trường hợp BAF huy động 40 triệu USD từ IFC. Nguồn vốn này hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng quy mô đàn heo lên 1 triệu con, tăng mạnh doanh thu chăn nuôi, đồng thời tiếp nhận công nghệ và bổ sung nhân sự có kinh nghiệm quốc tế vào quản trị. Trường hợp này cho thấy vốn M&A không chỉ tạo thêm nguồn lực tài chính mà còn có thể kéo theo công nghệ, quản trị và mạng lưới đối tác.

Tại CEF II, M&A vì vậy được đặt trong một cách tiếp cận rộng hơn: Kết nối vốn với nhu cầu tái cấu trúc và nâng cấp doanh nghiệp. Diễn đàn hướng tới xây dựng khu vực Deal Room/Matching 1:1 dành cho các hồ sơ có mức độ sẵn sàng cao, qua các bước tiếp nhận nhu cầu, sàng lọc hồ sơ, tìm kiếm đối tác, tổ chức gặp gỡ trực tiếp và theo dõi quá trình phát triển giao dịch.

Theo Ban Tổ chức, CEF II đặt mục tiêu tiếp nhận ít nhất 30 hồ sơ nhu cầu, tổ chức tối thiểu 20 cuộc B2B, tư vấn chuyên sâu cho ít nhất 10 doanh nghiệp và phấn đấu có tối thiểu 5 biên bản ghi nhớ, thỏa thuận hợp tác hoặc hồ sơ nguyên tắc. Các hồ sơ đủ điều kiện sẽ tiếp tục được theo dõi tại các mốc 30, 60 và 100 ngày sau diễn đàn.