FAO: Việt Nam cần giữ lại nhiều giá trị hơn từ những gì sản xuất
Trưởng đại diện FAO tại Việt Nam Vinod Ahuja cho rằng Việt Nam cần chuyển trọng tâm từ gia tăng sản lượng sang nâng cao giá trị nông sản và giảm thất thoát sau thu hoạch. Nhận định được ông đưa ra trong cuộc trả lời phỏng vấn Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội.
Thưa ông, đâu là khoảng trống lớn nhất khiến thực phẩm và giá trị kinh tế bị thất thoát? Việt Nam cần ưu tiên giải quyết vấn đề nào?
Tôi nghĩ chúng ta cần nhìn nhận thất thoát thực phẩm theo một cách khác. Tình trạng này thường xảy ra khi các khâu trong chuỗi giá trị chưa kết nối hiệu quả, từ sản xuất, thu hoạch, bảo quản, vận chuyển, chế biến đến thị trường.
Việt Nam đã đạt được thành công đáng kể trong gia tăng sản lượng nông nghiệp và xuất khẩu. Nhưng thách thức tiếp theo không nằm ở sản lượng mà ở giá trị thực sự giữ lại được từ mỗi kilogram sản phẩm, mỗi hecta đất canh tác, cũng như mỗi đơn vị tài nguyên nước, năng lượng và lao động đã sử dụng. Theo ước tính, tổn thất sau thu hoạch tại Việt Nam vào khoảng 3,5-4 tỷ USD/năm, đặc biệt ở nhóm sản phẩm dễ hư hỏng như rau quả.
Chuỗi lạnh là một phần của lời giải. Việt Nam đã đầu tư đáng kể vào kho lạnh và logistics, nhưng vẫn còn khoảng trống, nhất là gần vùng sản xuất. Một quả xoài hay một loại rau chất lượng cao có thể mất đáng kể giá trị nếu sau thu hoạch không được làm mát kịp thời, phân loại, đóng gói và vận chuyển đúng cách.
Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở hạ tầng. Người sản xuất cần nắm rõ hơn nhu cầu, thời điểm và yêu cầu chất lượng của thị trường, đồng thời sự phối hợp giữa các khâu trong chuỗi phải hiệu quả hơn. Vì vậy, cùng với đầu tư vào bảo quản, chuỗi lạnh, đóng gói và chế biến, Việt Nam cần tăng cường thông tin thị trường và liên kết sản xuất - tiêu thụ.
Câu hỏi Việt Nam cần đặt ra là “làm thế nào để tăng giá trị sản phẩm” thay vì đơn giản là “làm thế nào để làm ra nhiều sản phẩm hơn”.
Với phần thất thoát không thể tránh khỏi, Việt Nam có thể thu hồi giá trị theo hướng nào?
Trước hết, tôi muốn nhấn mạnh rằng nếu có thể ngăn ngừa thất thoát thì cần ưu tiên làm điều đó, thay vì lãng phí thực phẩm rồi mới tìm cách tái chế.
Tuy nhiên, những phế phẩm và phụ phẩm không thể tránh khỏi trong quá trình sản xuất vẫn có thể trở thành nguồn nguyên liệu tạo thêm giá trị. Rơm rạ là một ví dụ. Nghiên cứu tại Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy quản lý tốt hơn có thể giảm tới 36% phát thải khí nhà kính, tương đương hơn 2 triệu tấn CO₂ quy đổi mỗi năm, đồng thời tăng hơn 20% giá trị kinh tế từ nguồn nguyên liệu này. Rơm rạ có thể dùng để trồng nấm, làm thức ăn chăn nuôi, phân hữu cơ, vật liệu sinh học hoặc năng lượng.
Thủy sản là một ví dụ khác. Việt Nam có ngành chế biến thuỷ sản quy mô lớn, đồng thời tạo ra lượng phụ phẩm đáng kể. Da cá có thể được dùng để chiết xuất collagen, gelatin, trong khi vỏ và đầu tôm có thể tạo ra chitin, chitosan, protein cùng nhiều sản phẩm có giá trị khác.
Vì vậy, câu hỏi không chỉ là tận dụng lượng chất thải này thế nào, mà là sử dụng nguồn nguyên liệu đó ra sao để vừa an toàn vừa tạo được giá trị cao nhất. Nếu còn đủ điều kiện, nên ưu tiên đưa trở lại chuỗi thực phẩm; phần còn lại có thể được sử dụng làm thức ăn chăn nuôi, phân bón, vật liệu sinh học, nguyên liệu công nghiệp hoặc năng lượng.
Điều cần thay đổi là tư duy từ quản lý chất thải sang quản lý tài nguyên và thu hồi giá trị.
Việt Nam có nhiều mô hình thí điểm, nhưng việc nhân rộng vẫn khó. Theo ông, vấn đề nằm ở đâu?
Việt Nam không thiếu những giải pháp đã chứng minh được hiệu quả, nhưng thách thức nằm ở khả năng duy trì và nhân rộng sau khi dự án kết thúc.
Tôi xin trở lại ví dụ về rơm rạ. Một số hợp tác xã đã dùng rơm để trồng nấm, ủ phân hữu cơ và sản xuất các sản phẩm khác, giúp nông dân có thêm thu nhập. Về kỹ thuật, việc thí điểm có thể nói là hiệu quả, nhưng mở rộng quy mô lại là câu chuyện khác.
Một công nghệ có thể dễ dàng chứng minh hiệu quả với 50 nông dân hoặc một hợp tác xã, nhưng để hàng nghìn nông dân cùng áp dụng thì phải có thị trường đủ lớn và ổn định để tiêu thụ sản phẩm. Nếu không có đầu ra lâu dài, một mô hình tốt về kỹ thuật cũng khó phát triển trên quy mô lớn.
Vấn đề thứ hai là tiêu chuẩn. Doanh nghiệp cần biết phụ phẩm sau xử lý phải đáp ứng những yêu cầu nào về an toàn và chất lượng để có thể đưa ra thị trường làm thức ăn chăn nuôi, phân bón, nguyên liệu công nghiệp hoặc đầu vào cho sản xuất năng lượng. Tiêu chuẩn rõ ràng giúp người mua, nhà sản xuất và nhà đầu tư yên tâm hơn, qua đó tạo điều kiện hình thành thị trường.
Việt Nam cũng cần giải quyết bài toán tập hợp nguồn nguyên liệu do phụ phẩm phân tán ở nhiều hộ sản xuất. Đơn vị thu gom phải bảo đảm sản lượng và chất lượng tương đối ổn định; nếu thiếu khâu này, ngay cả công nghệ tốt cũng khó đạt hiệu quả thương mại. Nông dân, hợp tác xã, đơn vị chế biến, chính quyền địa phương, doanh nghiệp công nghệ và định chế tài chính vì thế cần tham gia ngay từ đầu.
Với tôi, có một phép thử rất đơn giản: Liệu nông dân và doanh nghiệp có tiếp tục hoạt động sau khi dự án kết thúc hay không? Nếu có, mô hình đó đã tiến gần tới tính bền vững. Nếu không, dự án có lẽ mới chứng minh được hiệu quả của một công nghệ chứ chưa tạo ra một thị trường thực sự.
Xin cảm ơn ông!