Nhận diện các dạng lãng phí trong quản lý công

Đủ cơ sở pháp lý xử lý hành vi gây lãng phí trong quản lý công

Thực tiễn, việc nâng cao hiệu lực, hiệu quả trong quản lý công là một yêu cầu tất yếu, gắn liền với nguyên tắc thực hành tiết kiệm và chống lãng phí.

Vấn đề tiết kiệm và chống lãng phí không chỉ là yêu cầu mang tính kỹ trị hay quản lý tài chính - ngân sách đơn thuần, mà còn là vấn đề pháp lý và đạo đức công vụ, gắn liền với trách nhiệm chính trị, pháp lý của đội ngũ cán bộ, công chức và toàn hệ thống chính trị.

Trước kia, tình trạng lãng phí trong khu vực công không những chưa được kiểm soát hiệu quả, mà còn có xu hướng gia tăng dưới nhiều hình thức khác nhau. Những dạng hình thức lãng phí này không chỉ gây thiệt hại trực tiếp về ngân sách, tài sản quốc gia, mà còn tạo ra hệ lụy tiêu cực đối với lòng tin xã hội và hiệu quả thực thi pháp luật.

Việc hoàn thiện thể chế về tiết kiệm, chống lãng phí đã được đặt trong tổng thể cải cách pháp luật hành chính và tài chính công, gắn với tăng cường trách nhiệm giải trình, mở rộng quyền giám sát của nhân dân và báo chí, đồng thời nâng cao hiệu lực chế tài và sự độc lập của các cơ quan kiểm toán, thanh tra trong hệ thống chính trị - pháp luật hiện hành.

Trên cơ sở đó, ngày 10-12-2025, Quốc hội đã ban hành Luật Tiết kiệm, chống lãng phí, có hiệu lực thi hành từ ngày 1-7-2026. Luật quy định về tiết kiệm, chống lãng phí trong các lĩnh vực quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công; tổ chức bộ máy và quản lý, sử dụng lao động trong khu vực nhà nước; quản lý, khai thác và sử dụng tài nguyên, năng lượng; hoạt động sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng của doanh nghiệp, tổ chức, hộ gia đình, cá nhân.

Ngày 1-7-2026, Chính phủ cũng ban hành Nghị định số 266/2026/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn một số điều của Luật Tiết kiệm, chống lãng phí và Nghị định số 267/2026/NĐ-CP quy định chi tiết việc áp dụng hình thức kỷ luật và bồi thường thiệt hại đối với hành vi gây lãng phí và hành vi vi phạm trong tổ chức thực hiện phòng, chống lãng phí.

Theo luật sư Phạm Ngọc Thanh, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, đây là cơ sở pháp lý cao nhất, là hệ thống văn bản quy phạm pháp luật tương đối đồng bộ cho việc thực hành tiết kiệm, chống lãng phí. Luật Tiết kiệm, chống lãng phí và các nghị định của Chính phủ đã đưa ra những quy định có tính nguyên tắc và bao trùm, đặt trách nhiệm tiết kiệm và phòng, chống lãng phí không chỉ lên các tổ chức công mà còn đối với cả các cá nhân tham gia vào hoạt động công vụ.

Chuyên gia pháp lý cho biết, lãng phí trong quản lý công không chỉ là hệ quả của nhận thức chủ quan, đạo đức công vụ yếu kém hay sự buông lỏng quản lý hành chính, mà sâu xa hơn, đó là sản phẩm tất yếu của những lỗ hổng, hạn chế và thiếu hiệu lực trong hệ thống pháp luật điều chỉnh hoạt động sử dụng ngân sách, tài sản công và nhân lực khu vực công. Luật Tiết kiệm, chống lãng phí và các nghị định của Chính phủ đã đưa ra những quy định chi tiết để giải quyết những vấn đề này.

Các hành vi gây lãng phí trong quản lý công

Một trong những dạng lãng phí nghiêm trọng nhất là việc chi tiêu ngân sách và quản lý tài sản công thiếu hiệu quả, sai mục đích hoặc vượt quá định mức quy định. Tình trạng đầu tư công dàn trải, hiệu quả thấp, đội vốn lớn vẫn tiếp diễn tại nhiều dự án. Việc mua sắm tài sản công cũng xuất hiện hiện tượng thổi giá, mua sắm thiết bị không phù hợp, gây lãng phí nghiêm trọng. Ngoài ra, việc sử dụng trụ sở làm việc, nhà công vụ, xe công chưa đúng tiêu chuẩn, định mức, còn phổ biến tình trạng thừa - thiếu không hợp lý.

Để có cơ sở pháp lý áp dụng hình thức kỷ luật và bồi thường thiệt hại đối với hành vi gây lãng phí trong quản lý công, Luật Tiết kiệm, chống lãng phí đã quy định chi tiết các hành vi gây lãng phí trong quản lý, sử dụng tài chính công; trong quản lý, sử dụng vốn đầu tư công, đầu tư xây dựng, mua sắm, thuê, quản lý sử dụng tài sản công; trong quản lý, khai thác, sử dụng tài nguyên, năng lượng và trong quản lý, sử dụng vốn nhà nước trong các dự án đầu tư theo phương thức đối tác công tư, quản lý, đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Theo đó, một số hành vi gây lãng phí trong quản lý, sử dụng tài chính công có thể dễ dàng nhận diện là việc lập, thẩm định, phê duyệt, phân bổ và giao dự toán không đúng thẩm quyền, trình tự, nội dung và thời gian, không đúng đối tượng, vượt định mức, tiêu chuẩn, chế độ quy định, gây lãng phí; sử dụng ngân sách nhà nước không đúng mục đích đã được phê duyệt, đối tượng, dự toán được giao; quyết toán chi ngân sách nhà nước không đúng, không đủ thủ tục, sai nội dung, đối tượng, vượt định mức, tiêu chuẩn, chế độ quy định.

Các hành vi như quyết định chủ trương đầu tư hoặc quyết định điều chỉnh chủ trương đầu tư không phù hợp, quyết định đầu tư chương trình, dự án khi chưa được cấp có thẩm quyền quyết định chủ trương đầu tư theo quy định, đầu tư xây dựng, mua sắm, sử dụng tài sản công, vốn đầu tư công không đúng mục đích hoặc chậm giải ngân, chậm quyết toán dự án sử dụng vốn đầu tư công dẫn đến lãng phí cũng được xác định là hành vi gây lãng phí trong quản lý, sử dụng vốn đầu tư công, đầu tư xây dựng, mua sắm, thuê, quản lý, sử dụng tài sản công.

Hành vi gây lãng phí trong quản lý, khai thác, sử dụng tài nguyên, năng lượng cũng có thể nhận diện là việc quản lý, khai thác, sử dụng tài nguyên không đúng quy hoạch, kế hoạch, quy trình đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt; giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất không đúng đối tượng, định mức, quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đã được phê duyệt; sử dụng đất không đúng mục đích, không hiệu quả.

Luật sư Phạm Ngọc Thanh đánh giá, Luật Tiết kiệm, chống lãng phí và các nghị định của Chính phủ đã quy định rõ hành vi gây lãng phí và định lượng được mức độ thiệt hại và trách nhiệm pháp lý cụ thể đối với từng hành vi, nhất là trong lĩnh vực quản lý công. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để ngăn chặn các hành vi gây lãng phí và xử lý trách nhiệm đối với tổ chức, cá nhân vi phạm một cách công bằng, khách quan, minh bạch.