Biến phụ phẩm nông nghiệp thành tài nguyên có giá trị
Phát triển nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp tuần hoàn gắn với bảo vệ môi trường nông thôn là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Thủ đô Hà Nội văn minh, hiện đại. Thời gian qua, các cấp Hội Nông dân đã tích cực đẩy mạnh tuyên truyền, tập huấn phân loại rác thải tại nguồn, xử lý và tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp nhằm giảm ô nhiễm môi trường và mở ra hướng làm giàu bền vững cho người nông dân.
Hướng đi bền vững cho nông nghiệp Thủ đô
Hà Nội là một trong những địa phương có diện tích sản xuất nông nghiệp lớn của khu vực đồng bằng sông Hồng. Sau mỗi vụ thu hoạch lúa, mầu và nông sản, các vùng ngoại thành thải ra hàng trăm nghìn tấn phụ phẩm nông nghiệp gồm rơm rạ, thân cây rau màu, trấu, vỏ hạt và chất thải chăn nuôi…
Do thiếu hụt kiến thức kỹ thuật bài bản, lại chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi thói quen canh tác truyền thống sau mỗi vụ thu hoạch nên một bộ phận không nhỏ bà con nông dân đã chọn giải pháp ngắn hạn như đốt rơm rạ trực tiếp ngay tại đồng ruộng, khiến lượng khói bụi sinh ra từ quá trình đốt cháy không hoàn toàn rơm rạ tươi chứa hàm lượng cao các hạt bụi mịn, khí CO, CO2, SO2... lan tỏa rộng khắp vào tận khu vực nội thành, gây ô nhiễm không khí cục bộ, làm suy giảm chất lượng đất canh tác và gia tăng nguy cơ tai nạn giao thông trên các tuyến quốc lộ do tầm nhìn bị hạn chế.
Chưa dừng lại ở đó, việc xả phụ phẩm xuống sông mương làm tắc nghẽn dòng chảy, gây hiện tượng phân hủy yếm khí, bốc mùi hôi thối và làm suy giảm chất lượng nguồn nước sinh hoạt, tưới tiêu.
Về mặt thổ nhưỡng, việc đốt rơm rạ trên bề mặt ruộng làm thiêu rụi hệ vi sinh vật có lợi trong đất, nung nóng tầng đất mặt khiến đất bị chai cứng, mất đi độ phì nhiêu tự nhiên. Hệ quả là ở các vụ mùa tiếp theo, nông dân bắt buộc phải lạm dụng nhiều hơn phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật để bù đắp dinh dưỡng, vô tình tạo ra một vòng lặp quẩn quanh: Đất suy thoái, chi phí đầu vào tăng cao và hiệu quả kinh tế giảm sút.
Trước thực trạng đó, việc thay đổi tư duy sản xuất của người dân, biến phụ phẩm nông nghiệp từ "rác thải" thành nguồn "tài nguyên" có giá trị kinh tế trở thành nhiệm vụ cấp thiết.
Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ thành phố Hà Nội lần thứ XVII và định hướng phát triển Thủ đô đến năm 2030 đã khẳng định rõ: Nông nghiệp Hà Nội phải đi theo hướng sinh thái, công nghệ cao và phát triển chuỗi giá trị. Cốt lõi của nông nghiệp sinh thái gắn với kinh tế tuần hoàn là nguyên lý "không phát thải". Trong mô hình này, đầu ra của quá trình sản xuất sẽ trở thành đầu vào của quá trình sản xuất khác, tạo thành một vòng khép kín liên tục.
Theo đó, phế phụ phẩm nông nghiệp như rơm rạ, thân cây ngô không còn bị đốt bỏ gây ô nhiễm khói bụi mà được thu gom để làm giá thể trồng nấm, ủ chua làm thức ăn cho gia súc. Chất thải chăn nuôi được xử lý qua hệ thống biogas để tạo khí đốt sinh hoạt, hoặc nuôi trùn quế để sản xuất phân bón hữu cơ vi sinh bón ngược lại cho các vườn rau, cây ăn quả…
Đơn cử như tại vùng chăn nuôi bò sữa trọng điểm thuộc xã Minh Châu, việc kết hợp giữa trồng cỏ, chăn nuôi và xử lý chất thải thành phân bón hữu cơ đã giúp các trang trại tiết kiệm hàng trăm triệu đồng chi phí vật tư mỗi năm, đồng thời giải quyết dứt điểm bài toán ô nhiễm môi trường nông thôn. Vòng tuần hoàn khép kín này đang thực sự hồi sinh những vùng đất bạc màu, trả lại độ phì nhiêu cho đất và sự trong lành cho nguồn nước.
Trang bị kiến thức, nhân rộng mô hình nông nghiệp xanh
Trước thực trạng đặt ra nhiều thách thức đối với mục tiêu phát triển bền vững của Thủ đô, việc thay đổi căn bản tư duy sản xuất của người dân, chuyển từ mô hình kinh tế tuyến tính "khai thác - tiêu dùng - thải bỏ" sang mô hình kinh tế tuần hoàn "tái chế - tái sử dụng - tuần hoàn giá trị" đã trở thành vấn đề cấp thiết. Phụ phẩm nông nghiệp không còn là rác thải bỏ đi, mà phải được nhìn nhận đúng đắn là một nguồn tài nguyên đầu vào giàu tiềm năng.
Trong thời gian qua, các cấp Hội Nông dân thành phố Hà Nội đã chủ động vào cuộc với quyết tâm cao. Hàng loạt chiến dịch tuyên truyền, vận động và hội nghị tập huấn bảo vệ môi trường nông thôn đã được tổ chức sâu rộng đến tận các chi hội cơ sở. Sự đồng hành của các chuyên gia, nhà khoa học đã tạo ra bước ngoặt lớn trong nhận thức của bà con.
Điển hình như tại Hội nghị tuyên truyền, tập huấn bảo vệ môi trường nông thôn tại xã Kiều Phú mới đây, Tiến sĩ Đỗ Thị Diệp, Giảng viên Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã phổ biến chi tiết các quy định pháp luật hiện hành về bảo vệ môi trường, đồng thời cùng các đại biểu phân tích trực diện thực trạng ô nhiễm tại khu vực ngoại thành. Qua việc chỉ rõ những nguyên nhân cốt lõi và hệ lụy trực tiếp tới sức khỏe gia đình cũng như cộng đồng, buổi tập huấn đã giúp bà con nông dân nhận diện sâu sắc trách nhiệm của mình trong từng thao tác sản xuất hằng ngày.
Quan trọng hơn, hội nghị đã trực tiếp hướng dẫn người dân quy trình phân loại rác thải tại nguồn và ứng dụng các chế phẩm sinh học như men vi sinh, nấm Trichoderma... để xử lý rác thải hữu cơ, ủ rơm rạ, thân cây mục thành phân bón vi sinh chất lượng cao.
Phương pháp xử lý này vừa giúp rút ngắn thời gian phân hủy, vừa tạo ra nguồn phân bón hữu cơ giàu mùn, giúp cải tạo đất, tăng độ xốp và kích thích bộ rễ cây trồng phát triển mạnh mẽ. Nhờ đó, người nông dân không chỉ cắt giảm được từ 20% đến 35% chi phí mua phân bón hóa học, gia tăng lợi nhuận trên từng đơn vị diện tích canh tác mà còn triệt tiêu hoàn toàn lượng rác thải nông nghiệp phát tán ra môi trường. Từ chỗ bị xem là gánh nặng độc hại, rơm rạ và chất thải chăn nuôi giờ đây đã biến thành "vàng nâu", mở ra cơ hội nâng cao chuỗi giá trị nông sản cho người dân Thủ đô.
Bà Nguyễn Thị Hà, nông dân xã Kiều Phú, Hà Nội cho biết trước đây, cứ xong vụ thu hoạch là nhà nào cũng vội vã châm lửa đốt rơm rạ cho quang ruộng để kịp làm đất vụ sau. Khói bay cả làng, cay hết mắt mũi. Dẫu biết là độc hại nhưng không đốt thì nông dân cũng chả có cách nào.
"Đến khi được tham gia các lớp tập huấn, được hướng dẫn cách dùng chế phẩm sinh học ủ rơm thành phân bón, tôi và bà con mới nhận ra mình đã lãng phí tiền của bấy lâu nay. Giờ đây, rơm rạ được thu gom lại ủ làm phân bón hữu cơ, bón cho rau và hoa màu, đất đai xốp hẳn, cây trồng ít sâu bệnh, mà chi phí mua phân bón hóa học giảm rõ rệt. Làng xóm lại sạch quang, bầu không khí trong lành, ai cũng phấn khởi", bà Hà nói.
Mục tiêu xây dựng Thủ đô văn minh, hiện đại gắn liền với duy trì môi trường sống trong lành tại các vùng quê ngoại thành là công việc cấp thiết, cần sự phối hợp đồng bộ từ các cấp quản lý đến những người nông dân. Mỗi hành động thu gom rơm rạ, ủ phân hữu cơ hay giảm sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần của người nông dân hàng ngày, đều đóng góp trực tiếp vào mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ bầu không khí chung cho toàn thành phố.
Với sự chỉ đạo sâu sát của Thành ủy, HĐND, UBND thành phố Hà Nội, sự đồng hành của các nhà khoa học, cơ quan chuyên môn và sự chủ động đổi mới tư duy của người dân, việc quản lý và tái chế phụ phẩm nông nghiệp sẽ tiếp tục lan tỏa mạnh mẽ. Sự chung tay từ những hành động nhỏ của mỗi cá nhân, gia đình sẽ tạo nguồn lực to lớn để nâng cao chất lượng đời sống người dân ngoại thành, góp phần đưa nông nghiệp Thủ đô phát triển an toàn, hiệu quả và bền vững.