Bữa ăn đắt đỏ hơn từ những nút thắt toàn cầu

Từ mì ăn liền, bánh chapati đến bánh mì và nhiều loại thực phẩm chế biến, lúa mì có mặt trong bữa ăn hằng ngày của hàng tỷ người. Loại ngũ cốc này năm nay chịu tác động đồng thời từ chiến tranh, hạn hán, chi phí sản xuất tăng và những tuyến vận tải ngày càng khó khăn.

Oxford Economics dự báo giá lương thực toàn cầu tăng 11,8% trong năm 2026 và thêm 4,8% năm 2027, trong đó giá lúa mì có thể tăng 36% so với cùng kỳ trong quý III năm nay.

Những nút thắt cùng xuất hiện

Nga và Ukraine cung cấp gần 30% lượng lúa mì xuất khẩu của thế giới, nên các cuộc tấn công nhằm vào cảng biển, tàu hàng và cơ sở xuất khẩu ở Biển Đen và biển Azov nhanh chóng tác động tới thị trường quốc tế.

Oxford Economics ước tính khoảng 86 triệu tấn công suất xuất khẩu ngũ cốc hằng năm của hai nước có nguy cơ bị ảnh hưởng, tương đương gần 17% xuất khẩu ngũ cốc toàn cầu.

Khả năng chuyển sang các tuyến khác cũng hạn chế khi hạn hán khiến mực nước Danube xuống thấp, giảm tải trọng tàu và làm tăng chi phí vận chuyển. Tại Biển Đỏ, các cuộc tấn công của lực lượng Houthi khiến nhiều tàu phải đi vòng qua Nam Phi, trong khi hạn hán ảnh hưởng tới vận tải trên Rhine và El Niño làm tăng nguy cơ mực nước kênh đào Panama giảm.

Những gián đoạn này đã đưa giá lúa mì lên gần mức cao nhất trong ba năm, nhưng một số nhà phân tích cho rằng thị trường vẫn chưa phản ánh đầy đủ khả năng tình trạng đình trệ tại Biển Đen kéo dài. Các cuộc tấn công vào cảng và tàu hàng nếu tiếp diễn có thể tiếp tục đẩy giá lên cao.

Bất lợi về vận chuyển lại trùng với thời điểm nắng nóng và hạn hán làm giảm sản lượng tại nhiều vùng trồng lớn. Hiệp hội thương mại ngũ cốc châu Âu Coceral hạ dự báo sản lượng ngũ cốc của EU và Anh xuống 286,6 triệu tấn, so với 310 triệu tấn năm 2025. Đức dự báo sản lượng giảm 7%, còn Mỹ có thể trải qua vụ lúa mì thấp nhất kể từ năm 1970.

Người trồng đồng thời phải đối mặt với hóa đơn nhiên liệu và phân bón cao hơn. Oxford Economics cho biết giá diesel toàn cầu trong tháng 7 tăng 36% so với cùng kỳ, còn giá phân bón được dự báo tăng 22% trong năm nay, trong bối cảnh xung đột Iran và gián đoạn tại Eo biển Hormuz ảnh hưởng tới nguồn cung dầu, khí đốt và nguyên liệu sản xuất phân bón.

Với chi phí nhiên liệu, phân bón, tín dụng và vận tải cùng tăng, giá lúa mì cao chưa chắc mang lại lợi nhuận lớn hơn cho nông dân. Một bộ phận người trồng có thể giảm đầu tư cho vụ tiếp theo, khiến khó khăn về nguồn cung kéo sang năm 2027, trong khi El Niño được dự báo mạnh lên tiếp tục làm triển vọng mùa vụ thêm khó đoán định.

Giá cao lan tới bàn ăn

Vụ mùa lớn năm ngoái giúp lượng ngũ cốc dự trữ toàn cầu vẫn tương đối dồi dào, nhờ đó nguy cơ thiếu hụt trước mắt chưa lớn. Tuy nhiên, khoảng đệm về nguồn cung không ngăn được giá cả đi lên. Giá lúa mì mềm đỏ của Mỹ đã tăng gần 25% trong bảy tháng đầu năm, còn FAO cho biết giá ngũ cốc thế giới tháng 7 cao hơn 6,9% so với cùng kỳ năm trước.

Theo Oxford Economics, biến động giá nguyên liệu thường mất khoảng 6-9 tháng mới truyền rõ vào giá thực phẩm chế biến. Với độ trễ này, giá bánh mì, mì và các sản phẩm sử dụng lúa mì có thể chịu ảnh hưởng rõ hơn từ đầu năm 2027.

Những nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu có thể chịu ảnh hưởng lớn hơn, trong đó Ai Cập mua phần lớn lúa mì từ nước ngoài với Nga và Ukraine là những nguồn cung quan trọng. Giá nhập khẩu tăng vì thế kéo theo chi phí trợ giá bánh mì của chính phủ. Bangladesh cũng có nguy cơ phải mua lúa mì Mỹ với giá cao sau khi cam kết tăng nhập khẩu để tránh mức thuế cao hơn của Washington.

Xung đột Nga - Ukraine từng đẩy giá ngũ cốc lên mức kỷ lục năm 2022 khi thương mại qua Biển Đen bị gián đoạn, trước khi thị trường ổn định dần nhờ các tuyến xuất khẩu được khôi phục và nguồn cung thích ứng. Đến năm 2026, các cuộc tấn công tại Biển Đen lại diễn ra trong lúc hạn hán làm giảm sản lượng, giá năng lượng và phân bón ở mức cao, còn El Niño đe dọa những vụ mùa tiếp theo.

Lượng dự trữ từ năm ngoái vẫn tạo khoảng đệm cho thị trường, song diễn biến tại Biển Đen, thời tiết và chi phí sản xuất sẽ quyết định khoảng đệm này có thể duy trì bao lâu. Với độ trễ từ nguyên liệu tới thực phẩm chế biến, đợt tăng giá lúa mì hiện nay có thể phải đến đầu năm 2027 mới phản ánh đầy đủ vào giá bánh mì, mì và nhiều mặt hàng thiết yếu.