Trần Hợp và những men màu mới của Bát Tràng

Sản phẩm gốm Bát Tràng được nung bằng lò ga Ảnh: Bảo Lâm

(HNM) - Tại chợ gốm Bát Tràng đầu xuân 2007, rất đông người xem đã đứng ngắm hồi lâu tại giantrưng bày của Công ty TNHH Thiên Phước. Trong 5 gian trưng bày khang trang là những sản phẩm gốm sứ lớn nhỏ với những men màu mới lạ. Tôi may mắn gặp được anh Trần Hợp, Giám đốc Công ty Thiên Phước, cũng chính là tác giả của những men màu mới này.

Đầy nhiệt tình và lòng hiếu khách, anh đích thân giới thiệu những sản phẩm mới: “Đây là những bình gốm men kết tinh. Năm 2004 tôi đã tìm ra công thức làm loại men kết tinh và men huyết dụ. Bí quyết thành công là cách phối men và chế ngự nhiệt độ nung của lò gốm cũng như khi làm nguội gốm sau nung. Ví dụ đối với men kết tinh, sau khi nung ở nhiệt độ 1.230 độ đến 1.280 độ, tôi đã tìm cách để nhiệt độ giảm thật chậm để tạo ra những vân rạnnhư thế này”. Tôi vừa nghe anh nói, vừa say sưa ngắm những bình gốm men kết tinh màu trắng và màu xanh thiên thanh bày trên giá, kệ. Những chùm hoa tuyết ẩn hiện với những tia cánh ánh lên những sắc độ đậm nhạt đầy ngẫu hứng khiến những bình gốm có dáng vẻ tự nhiên của một chất liệu mới và hiện đại. Anh Trần Hợp phấn khởi chỉ cho tôi những sản phẩm mới màu đen bóng với những hạt nhũ kim ẩn bên trong lấp lánh: “Năm nay tôi đã chế tạo thành công men kim sa. Công ty của tôi đã có những đơn hàng lớn từ châu Âu và châu Mỹ nhờ những phát minh mới này”.

Anh Trần Hợp mời tôi đi thăm nhà máy sản xuất gốm sứ mỹ nghệ Thiên Phước nằmcáchBátTràng khoảng 2 km. Trên diện tích 10.000 m2, trong hai tòa nhà lớn khung thép mái tôn xanh hiện đại là hàng nghìn sản phẩm gốm mộc với nhiều kiểu dáng đa dạng đang đợi được phủ men hay vẽ họa tiết trang trí. 150 công nhân đang miệt mài làm việc theo từng nhóm, đảm nhiệm nhiều khâu khác nhau trong dây chuyền sản xuất: tạo dáng, phơi sấy, sửa hàng mộc, tráng men, sửa hàng men và một nhóm khác đang say sưa vẽ. Nhìn bàn tay người thợ gốm đưa đi những nét bút lông mềm mại, thoáng hoạt, lòng tôi cảm thấy đầy tự hào vì nước mình có một nghề cổ truyền quí giá được thế giới biết tới từ hàng thế kỷ nay.

Người điều hành dây chuyền sản xuất ở đây là chị Nguyễn Thanh Hằng, vợ anh Hợp. Chị là người thành phố Hồ Chí Minh, giỏi kinh doanh, tháo vát. Khi tôi hỏi về cách thức đặt hàng và làm một số mẫu gốm, anh Hợp nói: “Chuyện đó phải hỏi Hằng. Tôi lo phần vĩ mô, còn Hằng lo phần vi mô”. Quả thực nhìn số lượng đơn hàng lớn mà anh chị đang thực hiện với 3-4 container 40 feet mỗi tháng, trong đó có khách hàng Mỹ rất lớn là tập đoàn Target, tôi thầm nể phục mô hình công ty gia đình rất phổ biến ở Bát Tràng. Hiện con trai đầu của anh chị Hợp Hằng đang giúp bố mẹ nhiều trong công việc giao dịch trên mạng Internet. Tôi nhận xét anh Hợp thật may mắn khi có hậu phương vững chắc để thỏa sức nghiên cứu và chế tạo men màu mới. Chị Hằng đã kể lại con đường gian nan của anh Hợp trong nghề gốm sứ. Năm 1979 khi nghỉ việc ở xí nghiệp Gốm sứ Bát Tràng, anh đã về mở lò gốm tư nhân ở nhà. Những năm tháng này, làng nghề Bát Tràng gặp nhiều khó khăn, anh vào Nam theo một lời mời của chủ tư nhân và sống khá chật vật. Vốn là người thích tìm hiểu, ưa mới lạ, anh học được công nghệ “phun men, phun màu” và những men màu hiện đại tươi mới như xanh lục, vàng, đỏ, cam,... từ Đồng Nai, Lái Thiêu mang ra Bát Tràng. Hẳn bạn đọc còn nhớ một thời có “mốt” những bình gốm men màu chảy rất thịnh hành ở Hà Nội, thì trong đó có công của anh Hợp.

Tham khảo thị trường nước ngoài, anh Hợp nhận thấy muốn vươn lên trong thị trường gốm sứ thì phải có sản phẩm “độc”. Có lần, một khách hàng đưa cho anh xem bình gốm màu huyết dụ, sản phẩm độc quyền của gốm sứ Giang Tây, Trung Quốc. Vẻ đẹp huyền ảo hút hồn của màu huyết dụ sang quý làm anh mê mẩn. Anh mơ ước chế tạo ra bình gốm với men huyết dụ để phá vỡ thế độc quyền của gốm Trung Quốc. Khi bắt tay vào nghiên cứu anh thấy trước mặt mình cả núi khó khăn vì tài liệu về men ở Việt Nam rất ít, lại sơ sài. Các giáo sư ở Việt Nam đã bỏ nhiều công sức để nghiên cứu, thí nghiệm nhưng đều chưa thành công. Anh không nản chí, tìm mua sách về men của Pháp, Mỹ, Nhật, Trung Quốc..., tìm cách thuê dịch để đọc và nghiên cứu, nghiền ngẫm ngày đêm. Tích lũy được kiến thức mới, anh đem vào áp dụng trong sản xuất. Sau nhiều thí nghiệm và điều chỉnh, nhiều sản phẩm gần ra nhưng chưa tới, cuối cùng anh Trần Hợp đã đi tới thành công.

Năm 2004, công trình nghiên cứu ứng dụng men màu (men kết tinh và men huyết dụ) cho gốm nặng lửa do anh làm chủ nhiệm đề tài đã được nhận giải thưởng Sáng tạo khoa học công nghệ Việt Nam (VIFOTECH). Người làng nghề Bát Tràng kể rằng chính anh Hợp đã đưa nhiều công nghệ mới vào sản xuất gốm sứ hàng loạt. Anh là người đưa lò đốt bằng gas vào thay cho lò đốt than, giảm ô nhiễm môi trường và dễ điều khiển nhiệt độ. Anh kể: “Thấy lò đốt gas của Nhật hay quá, tôi copy luôn để dùng. Sau này nhiều người làm theo nên đỡ hẳn khoản... ô nhiễm môi trường và giá thành cũng tiết kiệm hơn hẳn so với giá mua ở Nhật”.

Anh Trần Hợp là một tấm gương sáng về lòng say nghề. Thành công của anh bắt nguồn từniềm đam mê với sáng tạo những men màu mới, việc học tập kiến thức sách vở nước ngoài và áp dụng công nghệ tiên tiến vào sản xuất ở làng nghề cổ truyền Bát Tràng. Nếu các bạn đến thăm Bát Tràng, đừng quên ghé thăm phòng trưng bày gốm sứ mỹ nghệ Trần Hợp để được chiêm ngưỡng những dòng men độc đáo đương đại Việt Nam và trò chuyện cùng tác giả.

Nguyễn Thu Thủy