Chùa Cổ Lễ - từ biểu tượng kiến trúc đến chứng nhân cách mạng

 Kiến trúc, biểu tượng và cổ vật đặc sắc

Theo các tài liệu lịch sử, trước kia toàn bộ công trình chủ yếu làm bằng gỗ, theo kiến trúc cổ. Sau nhiều biến thiên, đến năm 1902, chùa được đại trùng tu, xây dựng lại trên quy mô lớn hơn. Từ đó đến nay, ngôi cổ tự vẫn giữ được cốt cách uy nghi, trở thành trung tâm sinh hoạt tâm linh, văn hóa của cộng đồng.

Điểm nhấn nổi bật nhất trong quần thể kiến trúc chùa Cổ Lễ là tháp Cửu phẩm liên hoa, khởi dựng năm 1927. Tòa tháp cao 32m, tiết diện hình bát giác với 11 tầng, trong đó có 9 tầng hoa sen, tượng trưng cho chín cõi Phật giới. Toàn bộ công trình được đặt trên lưng rùa đá khổng lồ nổi giữa hồ nước trước chùa – hình ảnh biểu trưng cho sự trường tồn của Phật pháp. Sáu cặp rồng đá uốn lượn quanh thân tháp, kết hợp cùng phượng, lân tạo nên vẻ sinh động, uy nghi.

Bên trong tháp có cầu thang xoắn ốc 64 bậc, gợi liên tưởng đến 64 quẻ Kinh Dịch, một sự hòa quyện tinh tế giữa tư tưởng Phật học và triết lý phương Đông. Nhìn từ xa, tòa tháp như một đóa sen khổng lồ vươn thẳng lên trời cao, làm nên dấu ấn đặc trưng hiếm có trong hệ thống chùa Việt.

Giữa hồ trước chính điện còn lưu giữ quả chuông Đại Hồng Chung - một trong những cổ vật quý của chùa. Chuông nặng 9.000 kg, cao 4,2 m, đường kính 2,2 m, dày 8 cm, đúc năm 1936 từ sự đóng góp của nhân dân, phật tử. Thân chuông khắc họa tiết hoa lá, sông nước, cùng nhiều văn tự chữ Hán. Trong kháng chiến, để bảo vệ khỏi chiến tranh, chuông được ngâm dưới hồ, đến năm 1954 mới được vớt lên và đặt trang trọng giữa hồ. Ngày nay, tiếng chuông ngân vang giữa không gian tĩnh mịch trở thành biểu tượng tâm linh của chùa.

Ngoài tháp và chuông, chùa Cổ Lễ còn bảo tồn nhiều hạng mục kiến trúc giá trị như tam quan, chính điện, nhà Tổ, phủ Mẫu, đền thờ Trần Hưng Đạo… Tất cả được xây dựng theo lối “tiền Phật - hậu Thánh”, với mái cong đầu đao, phù điêu rồng phượng, hoa sen, tạo nên vẻ đẹp vừa cổ kính vừa sinh động.

Đặc biệt, kiến trúc chùa thể hiện sự giao thoa độc đáo giữa truyền thống Việt Nam và ảnh hưởng phương Tây đầu thế kỷ XX. Những vòm cong, khung cửa gợi nhắc lối Gothic châu Âu, nhưng bước qua tam quan, không gian lại đậm tinh thần Phật giáo Việt với tượng Phật, mái ngói, rồng chầu, sen nở. Du khách nhiều lần ví von chùa Cổ Lễ như “công trình thi gan cùng tuế nguyệt”, bởi sự bền bỉ của những vật liệu dân gian như vôi, mật mía, giấy bản, gạch ngói được sử dụng khi đại tu.

Hiện nay, không gian chùa còn được bổ sung thêm những công trình mới do phật tử phát tâm xây dựng, như tượng đài Phật Di Lặc bằng đá muối trắng nguyên khối cao 9,5 m, nặng 500 tấn. Tượng khắc họa gương mặt hiền từ của vị Phật tương lai, góp phần làm phong phú thêm cảnh quan văn hóa - tâm linh của ngôi cổ tự.

Chứng nhân cách mạng và lễ hội truyền thống

Không chỉ có giá trị kiến trúc, chùa Cổ Lễ còn là địa chỉ đỏ trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ. Tại đây, 27 nhà sư đã “cởi áo cà sa, khoác chiến bào” ra trận, quyết tâm bảo vệ Tổ quốc. Trong số 35 tăng ni tham gia kháng chiến, có 12 vị đã anh dũng hy sinh và được truy phong liệt sĩ. Chùa còn là nơi nuôi giấu cán bộ, tổ chức nhiều cuộc họp quan trọng của cách mạng. Sự kiện ngày 27/2/1947, khi các tăng ni chính thức khoác áo lính lên đường, đã trở thành huyền tích bất tử, biểu tượng cho tinh thần “Đạo pháp đồng hành cùng dân tộc”. Tại sân chùa, đài tưởng niệm các “nghĩa sĩ áo nâu” được dựng trang trọng, nhắc nhớ thế hệ hôm nay và mai sau về truyền thống kiên cường, bất khuất.

Bên cạnh giá trị cách mạng, chùa Cổ Lễ còn gắn với lễ hội lớn tổ chức hàng năm từ ngày 13 đến 16 tháng 9 âm lịch, nhân ngày sinh Đức Thánh Tổ Nguyễn Minh Không. Lễ hội gồm hai phần: lễ và hội. Phần lễ có các nghi thức rước kiệu, tế quan, dâng hương, múa rối cạn chầu Thánh - một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Phần hội sôi nổi với các trò chơi dân gian như đấu vật, đánh cờ người, bơi chải, thu hút đông đảo Nhân dân và du khách thập phương.

Tiêu biểu nhất là hội bơi chải trên sông dài 2,5 km, gợi nhắc truyền tích Đức Thánh Tổ dạy dân nghề chài lưới. Tiếng trống, tiếng hò reo vang động khúc sông quê, khẳng định sức sống bền bỉ của văn hóa dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ. Năm 2023, Lễ hội chùa Cổ Lễ chính thức được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ngày 11/9/2025, chùa Cổ Lễ được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.

Ngày nay, chính quyền và nhà chùa coi việc phát huy giá trị di sản là nhiệm vụ trọng tâm. Nhiều trường học tại địa phương đã đưa hoạt động tham quan, học tập tại chùa vào chương trình ngoại khóa, giúp học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa, từ đó bồi đắp tình yêu quê hương, lòng tự hào dân tộc.