[Loạt bài] Quyết sách nhân văn, tầm nhìn chiến lược: Từ chủ trương của Đảng đến hành động kiến tạo tương lai Bài 3: Quyết liệt về đích

Nghị quyết 71/NQ-TW của Bộ Chính trị khẳng định: “Trong quá trình phát triển đất nước, Đảng và Nhà nước ta luôn coi GD&ĐT, cùng với khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu. Nhiều chủ trương, chính sách lớn đã được ban hành, thúc đẩy GD&ĐT đổi mới, phát triển mạnh mẽ, đạt được những kết quả quan trọng”. Hiện thực hóa tinh thần đó, trong năm học 2025 – 2026, cùng chính sách miễn học phí cho học sinh mầm non, phổ thông, Đảng bộ, chính quyền Thủ đô đã và đang khẩn trương thực thi chính sách hỗ trợ suất ăn bán trú cho học sinh tiểu học.

Chiều 26/6, Quốc hội khóa XV đã thông qua Nghị quyết về miễn và hỗ trợ học phí cho trẻ em mầm non, học sinh phổ thông và người học chương trình giáo dục phổ thông trong các cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân. Chính sách này sẽ chính thức có hiệu lực từ năm học 2025–2026 và được áp dụng cho cả các cơ sở công lập, dân lập và tư thục. Mức hỗ trợ học phí do HĐND cấp tỉnh, TP trực thuộc Trung ương quyết định, trên cơ sở khung học phí do Chính phủ quy định, nhưng không vượt mức thu của các cơ sở ngoài công lập. Ước tính, tổng ngân sách để triển khai chính sách này trên toàn quốc lên tới 30.600 tỷ đồng.

Tại Hà Nội, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch HĐND Thành phố, Phó Trưởng đoàn ĐBQH Thành phố Hà Nội Nguyễn Ngọc Tuấn cho biết, Thành phố luôn coi giáo dục là một trong những lĩnh vực ưu tiên hàng đầu. Trong các nhiệm kỳ gần đây, Hà Nội đã đầu tư gần 100.000 tỷ đồng cho hệ thống trường học, cơ sở y tế và các thiết chế văn hóa - xã hội, trong đó riêng ngành GD&ĐT nhận được sự quan tâm lớn về cả cơ sở vật chất lẫn chính sách hỗ trợ người học. Trong giai đoạn dịch Covid-19, Thành phố đã chi hơn 1.000 tỷ đồng hỗ trợ học phí cho các nhóm yếu thế. Hiện nay, tổng mức hỗ trợ học phí theo các chính sách miễn, giảm của Thành phố Hà Nội là khoảng 800 tỷ đồng mỗi năm.

Để thực hiện nghiêm túc Nghị quyết của Quốc hội, Hà Nội dự kiến chi khoảng 1.800 tỷ đồng mỗi năm, trong đó ngân sách Thành phố phải bù thêm khoảng 1.000 tỷ đồng. Lãnh đạo Thành phố khẳng định đã chuẩn bị kỹ lưỡng, chủ động từ sớm để đảm bảo chính sách được triển khai hiệu quả và bền vững. Đồng thời Thành phố cũng đang triển khai thực hiện chính sách hỗ trợ bữa ăn bán trú cho học sinh tiểu học theo chỉ đạo của Tổng Bí thư.

Hiện các đơn vị có liên quan tiếp tục tính toán để có cơ sở tham mưu UBND TP trình HĐND TP phê duyệt ngân sách miễn, hỗ trợ học phí cho học sinh. Việc Hà Nội chủ động bố trí nguồn ngân sách lớn mỗi năm cho chính sách miễn học phí không chỉ thể hiện rõ quyết tâm chính trị mà còn khẳng định vai trò đầu tàu trong cả nước về thực hiện các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước. Tuy nhiên, để bảo đảm chính sách thực sự mang lại hiệu quả lâu dài, cần sự phối hợp đồng bộ giữa trung ương và địa phương trong điều hành ngân sách, giám sát chi tiêu và cải cách quản trị giáo dục.

Các chuyên gia cho rằng việc triển khai chính sách miễn học phí cần được nhìn nhận một cách toàn diện. TS Hoàng Ngọc Vinh - nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD&ĐT), nhận định: “Miễn học phí là chính sách nhân văn, nhưng đi kèm với đó là áp lực lớn lên ngân sách Nhà nước, vốn đang còn nhiều hạn chế. Để chính sách đi vào thực chất, cần có một chiến lược tài chính bền vững, đồng thời phải tinh giản bộ máy, tránh lãng phí và nâng cao chất lượng quản trị trong giáo dục. Nếu không có cơ chế giám sát chặt chẽ, nguy cơ thất thoát hoặc sử dụng nguồn lực kém hiệu quả là rất đáng lo ngại”.

Nhiều ý kiến khác cũng cho rằng việc, mở rộng chính sách miễn học phí là cần thiết, nhưng cần gắn với cải cách thể chế tài chính công trong ngành giáo dục. Việc miễn học phí không đồng nghĩa với việc giáo dục miễn phí hoàn toàn nếu không kiểm soát được các khoản thu ngoài học phí, đồng thời cần công khai, minh bạch trong phân bổ ngân sách để đảm bảo sự công bằng và hiệu quả.

Việc miễn học phí cho học sinh từ bậc mầm non đến hết THPT trên toàn quốc, bắt đầu từ năm học 2025–2026 theo quyết định của Bộ Chính trị, là một chủ trương lớn, mang tính nhân văn sâu sắc. Tuy nhiên, trên thực tế, khi học phí không còn là nỗi lo, nhiều phụ huynh vẫn chưa thể nhẹ gánh vì những khoản chi phí “ẩn” khác đang ngày càng phức tạp và đa dạng. Nếu không đi kèm với cải cách hệ thống giáo dục và cơ chế kiểm soát thu - chi minh bạch trong trường học, chính sách này sẽ rất khó đi vào cuộc sống một cách trọn vẹn và hiệu quả.

Theo TS Hoàng Ngọc Vinh, miễn học phí chỉ là một phần trong hệ sinh thái cải cách giáo dục toàn diện. “Chất lượng giáo viên, nội dung chương trình học và cơ sở vật chất trường học mới là những yếu tố cốt lõi để tạo ra môi trường giáo dục công bằng, hiệu quả. Nếu không cải thiện được những điều đó, thì học phí dù có được miễn, phụ huynh vẫn phải tìm đến các trung tâm học thêm, lớp kèm riêng ngoài giờ để con theo kịp chương trình. Như vậy, miễn học phí trên danh nghĩa lại thành hình thức”.

Một khảo sát nhỏ tại Hà Nội và TP Hồ Chí Minh cho thấy, hơn 70% học sinh tiểu học và THCS vẫn tham gia ít nhất một lớp học thêm, dù có đóng học phí hay không. Tình trạng này không chỉ làm gia tăng áp lực tài chính cho phụ huynh, mà còn kéo dài hệ lụy tiêu cực: học sinh mệt mỏi, giáo viên khó công bằng trong đánh giá, và giáo dục công lập ngày càng mất đi tính trung lập cần có.

Không ít phụ huynh thừa nhận, việc học thêm hiện nay gần như là “bắt buộc không chính thức”. Anh Nguyễn Văn Tài, trú tại phường Thanh Xuân, Hà Nội, phụ huynh có con học lớp 6 chia sẻ: “Tôi từng rất mừng khi nghe tin miễn học phí. Nhưng đến khi vào năm học, tiền học thêm sẽ là gánh nặng cho các gia đình”.

Bên cạnh vấn đề dạy thêm, học thêm, một vấn đề khác không kém phần nhức nhối là các khoản thu đầu năm mang danh nghĩa “tự nguyện” nhưng thực tế lại gây áp lực lớn cho phụ huynh. Không ít trường hợp, phụ huynh phải đóng góp tiền mua điều hòa, tivi, máy chiếu, sơn sửa lớp học… mà sự bàn bạc không rõ ràng.

Chị Nguyễn Thị Hạnh - một phụ huynh có con học lớp 5 cho biết: “Năm ngoái lớp của con đầu tôi góp 3 triệu để mua máy chiếu cũ. Năm nay, cháu thứ hai vào lớp 1, phụ huynh lại được đề nghị góp tiền mua máy chiếu mới, tới 12 triệu đồng. Tôi thực sự không hiểu vì sao thiết bị phải thay liên tục, liệu có minh bạch về khoản chi này không?”.

Chị Hạnh chia sẻ thêm: “Tiền đồng phục, sách giáo khoa, bảo hiểm… đã tốn gần 5–7 triệu đồng đầu năm. Chưa kể các khoản thu “tự nguyện” nhưng nếu không đóng thì bị nhắc tên trong nhóm phụ huynh, tạo cảm giác rất khó xử”. Nỗi lo không chỉ dừng lại ở vấn đề tài chính, mà còn nằm ở sự thiếu công bằng và thiếu minh bạch trong cách nhà trường vận động.

PGS.TS Trần Thành Nam - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc Hà Nội) cho rằng: “Chính sách miễn học phí là cú hích tích cực, nhưng nếu hệ thống thu chi trong nhà trường vẫn mờ nhạt, thì phụ huynh vẫn không được giải phóng khỏi áp lực kinh tế”. Ông đề xuất: “Các khoản thu bắt buộc phải được chuyển khoản qua ngân hàng, có sao kê rõ ràng. Nhà trường cần công khai dự toán thu chi từng khoản, tổ chức lấy ý kiến phụ huynh từ cuối năm học trước, để tránh sự bị động, bức xúc khi năm học mới bắt đầu”.

Một số địa phương đã thí điểm việc công khai toàn bộ chi tiêu của nhà trường lên website, mở diễn đàn công khai đối thoại giữa Ban giám hiệu - giáo viên - phụ huynh. Những mô hình này bước đầu ghi nhận tín hiệu tích cực, tạo sự đồng thuận và minh bạch trong toàn trường. Tuy nhiên, để nhân rộng cần có chỉ đạo thống nhất và giám sát chặt chẽ từ ngành giáo dục.

Giám đốc Sở GD&ĐT Hà Nội Trần Thế Cương khẳng định, ngành giáo dục Thủ đô sẽ tăng cường kiểm tra, thanh tra đầu năm học để ngăn chặn tình trạng lạm thu. Sở cũng đã ban hành hướng dẫn chi tiết, quy định rõ các khoản được phép và không được phép thu. “Hiệu trưởng các trường phải chịu trách nhiệm cá nhân nếu để xảy ra thu sai quy định. Mọi biểu hiện tận thu dưới danh nghĩa tự nguyện đều không được chấp nhận”, ông Cương nhấn mạnh.

Theo ông, nếu phụ huynh phát hiện tình trạng thu sai, có thể phản ánh trực tiếp tới đường dây nóng hoặc gửi đơn kiến nghị về UBND xã, phường để được giải quyết công khai.

Một chính sách tốt đẹp như miễn học phí sẽ chỉ thực sự phát huy hiệu quả nếu đi kèm với sự quyết liệt trong kiểm soát các khoản thu khác, đặc biệt là thu không minh bạch trong nhà trường. Học sinh chỉ có thể tập trung học tập khi cha mẹ không còn phải gánh chịu những khoản chi không tên mỗi năm học mới. Niềm vui ngày khai giảng, vì thế, không chỉ là tiếng trống trường rộn ràng, mà còn là cảm giác an tâm, tin tưởng của mỗi gia đình khi đồng hành cùng nhà trường trong hành trình nuôi dưỡng tri thức và nhân cách cho thế hệ tương lai.

Sau miễn học phí, điều mà hàng triệu phụ huynh học sinh mong mỏi là một môi trường giáo dục công lập không còn những khoản “thu ngoài” không minh bạch. Trong đó, bữa ăn bán trú tuy mang danh nghĩa hỗ trợ, nhưng nếu tổ chức thiếu kiểm soát, không rõ ràng về chi phí, chất lượng, thì vẫn có thể trở thành nỗi lo lớn, nhất là với những gia đình có hoàn cảnh khó khăn.

Hỗ trợ bữa ăn bán trú cho học sinh tiểu học theo Nghị quyết 18/2025/NQ-HĐND của HĐND Thành phố Hà Nội là một chủ trương mang tính nhân văn, thể hiện sự quan tâm thiết thực đến sức khỏe và sự phát triển toàn diện của học sinh Thủ đô. Tuy nhiên, để chính sách này thật sự hiệu quả và đi vào cuộc sống, rất cần một hệ thống tổ chức nghiêm túc, minh bạch và đồng bộ từ nhiều phía.

Theo ông Đào Tân Lý - Trưởng phòng Giáo dục Tiểu học, Sở GD&ĐT Hà Nội, các trường tiểu học phải xây dựng kế hoạch tổ chức bán trú phù hợp điều kiện thực tế, trên cơ sở tự nguyện, thống nhất với phụ huynh, đồng thời tuân thủ đầy đủ các quy định về an toàn thực phẩm (ATTP) và dinh dưỡng học đường.

Để đảm bảo điều đó, UBND Thành phố Hà Nội đã giao rõ trách nhiệm cho từng sở, ngành, từ GD&ĐT, Tài chính, Y tế, Công Thương đến UBND các xã, phường. Sở Y tế chủ trì xây dựng bộ tiêu chí đánh giá nhà cung cấp suất ăn; phối hợp các ngành liên quan đánh giá năng lực, công khai danh sách đơn vị đạt chuẩn làm căn cứ để các trường lựa chọn, ký hợp đồng ngay từ tháng 9/2025. Song song, Sở GD&ĐT được yêu cầu rà soát cơ sở vật chất, cải tạo bếp ăn một chiều, tập huấn nhân viên và giám sát quy trình tổ chức bán trú tại trường.

Những bước chuẩn bị đang được nhiều trường tích cực triển khai. Cô Đậu Thị Thanh Hoan - Hiệu trưởng Trường Tiểu học Đồng Tháp, xã Đan Phượng cho biết: “Năm ngoái chỉ khoảng 300/800 học sinh đăng ký ăn bán trú, chủ yếu vì e ngại chi phí. Nhưng năm nay, nhờ chính sách hỗ trợ, tỷ lệ đăng ký dự kiến sẽ tăng cao. Chúng tôi đang tập trung rà soát toàn bộ khâu tổ chức để đảm bảo bữa ăn không chỉ đầy đủ mà còn an toàn tuyệt đối”.

Còn tại Trường Tiểu học Nguyễn Du, xã Thường Tín, cô Nguyễn Thị Thu Hà - Hiệu trưởng nhà trường chia sẻ: “Tỷ lệ học sinh ăn bán trú năm nay tăng lên 80%. Phụ huynh rất phấn khởi vì con được ở lại trường an toàn, ăn uống hợp lý, giảm gánh nặng đưa đón. Nhưng nhà trường cũng hiểu, niềm tin đó phải được đáp lại bằng sự minh bạch trong từng bữa ăn”.

Tuy nhiên, tại một số trường, số lượng học sinh ăn bán trú vẫn còn thấp. Cô Nguyễn Thị Như Hoa - Hiệu trưởng Trường Tiểu học Hợp Thanh A, xã Mỹ Đức cho biết: “TP hỗ trợ 20.000 đồng/suất ăn nhưng định mức tối thiểu là 30.000 đồng. Học sinh vẫn phải đóng thêm ít nhất 10.000 đồng/ngày, chưa kể tiền chăm sóc, cơ sở vật chất. Với nhiều gia đình có hai, ba con đi học, khoản chi này không hề nhỏ”.

Không chỉ lo lắng về chi phí, điều khiến nhiều phụ huynh băn khoăn nhất khi cho con ăn bán trú tại trường chính là chất lượng bữa ăn và mức độ đảm bảo ATTP. Thực tế cho thấy, nếu quy trình giám sát lỏng lẻo, nhà cung cấp thiếu uy tín hoặc thiếu trách nhiệm, thì bữa ăn học đường, thay vì là nền tảng phát triển thể chất có thể trở thành mối nguy tiềm ẩn đối với sức khỏe học sinh.

Theo ông Đặng Thanh Phong - Chi cục trưởng Chi cục An toàn vệ sinh thực phẩm Hà Nội, việc đảm bảo ATTP trong trường học luôn là ưu tiên hàng đầu của ngành y tế, giáo dục và chính quyền địa phương. Năm học 2025–2026, toàn TP có khoảng 3.100 bếp ăn tập thể phục vụ khoảng 730.000 suất ăn mỗi bữa, đặt ra yêu cầu rất cao trong công tác kiểm tra, giám sát.

Hiện nay, bữa ăn bán trú trong các trường học được tổ chức theo ba hình thức: trường tự nấu ăn (1.455 trường), liên kết với đơn vị cung cấp suất ăn (647 trường), hoặc đặt suất ăn từ bên ngoài (283 trường). Mỗi mô hình đều có ưu điểm riêng nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro nếu thiếu kiểm soát nghiêm ngặt từ khâu lựa chọn nhà cung cấp, chế biến đến bảo quản và phân phối.

ATTP trong trường học không chỉ là một yêu cầu kỹ thuật, đó là vấn đề liên quan trực tiếp đến sự phát triển toàn diện cả về thể chất lẫn trí tuệ của học sinh. Do đó, Hà Nội đặc biệt quan tâm đến việc nâng cao năng lực quản lý, phòng ngừa ngộ độc, và xây dựng các mô hình bếp ăn học đường đạt chuẩn. Việc phối hợp chặt chẽ giữa ngành y tế, giáo dục, chính quyền địa phương và nhà trường đang được đẩy mạnh theo hướng bền vững và chuyên nghiệp.

Khẳng định quan điểm này, Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hà Nội Vũ Thu Hà đã nhấn mạnh: “Đảm bảo ATTP trong trường học là nhiệm vụ không có thời hạn. Phải thực hiện thường xuyên, liên tục, vì đây là vấn đề ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, thể lực, tầm vóc và tương lai của trẻ em”.

Trước thềm năm học mới, Thành phố Hà Nội đang triển khai nhiều biện pháp mạnh mẽ và đồng bộ: từ việc đầu tư hàng nghìn tỷ đồng ngân sách hỗ trợ bữa ăn bán trú, đến việc nâng cao năng lực giám sát tại các bếp ăn; từ áp dụng công nghệ trong truy xuất nguồn gốc thực phẩm, đến yêu cầu cụ thể về tiêu chí lựa chọn đơn vị cung cấp suất ăn. Cùng với đó là sự vào cuộc tích cực của các xã, phường trong kiểm tra, rà soát và báo cáo định kỳ công tác tổ chức bán trú.

Những hành động cụ thể, quyết liệt và đồng bộ mà Hà Nội đang triển khai, từ đầu tư ngân sách hàng nghìn tỷ đồng hỗ trợ bữa ăn bán trú, nâng cao năng lực kiểm soát ATTP, đến tăng cường giám sát ở từng phường, xã không chỉ cho thấy sự chuẩn bị kỹ lưỡng trước thềm năm học mới, mà còn khẳng định cam kết mạnh mẽ của Thành phố trong việc chăm lo cho thế hệ trẻ.

Việc thực hiện miễn học phí và hỗ trợ bữa ăn cho học sinh tiểu học không dừng lại ở chính sách mang tính chất an sinh xã hội, mà đã thực sự trở thành một chương trình hành động cụ thể, thiết thực, đi vào từng trường học, từng suất ăn của học sinh. Đây chính là biểu hiện sinh động của việc đưa nghị quyết của Đảng vào cuộc sống, chuyển hóa các chủ trương lớn thành kết quả rõ ràng, thuyết phục.