Muốn xuất khẩu bền vững, doanh nghiệp phải đổi mới

Những “điểm nghẽn” cần tháo gỡ

Thông tin từ Bộ Công Thương, 11 tháng năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 839,75 tỷ USD, tăng 17,2% so với cùng kỳ năm 2024. Trong đó, xuất khẩu tăng 16,1%, xuất siêu đạt 20,53 tỷ USD. Về thị trường, Mỹ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất với 138,6 tỷ USD, trong khi Trung Quốc giữ vai trò nguồn cung chủ đạo với kim ngạch nhập khẩu 167,5 tỷ USD.

Nhận định về lĩnh vực xuất khẩu, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) Trần Thanh Hải đánh giá, xuất khẩu của khối DN nội địa chưa thoát được 3 điểm nghẽn, đó là: giá trị gia tăng thấp (chủ yếu gia công, lắp ráp, chưa tham gia vào khâu R&D, thiết kế); liên kết với khu vực đầu tư nước ngoài (FDI) còn yếu; mạng lưới xúc tiến thương mại chưa gắn kết hiệu quả.

Đáng nói, mặc dù dư địa lớn nhưng cũng đặt ra yêu cầu cấp bách cho Việt Nam về mở rộng không gian xuất khẩu để giảm rủi ro trước biến động toàn cầu. Bởi, một số ngành chế biến, chế tạo chủ lực còn phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu, khiến khả năng đáp ứng đơn hàng lớn và yêu cầu kỹ thuật cao của DN bị hạn chế. Không ít ngành còn chịu sức ép từ các biện pháp phòng vệ thương mại như thuế chống bán phá giá, yêu cầu siết chặt quy tắc xuất xứ.

TS Lê Quốc Phương - nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin công nghiệp và thương mại (Bộ Công Thương) cho rằng, bức tranh thương mại 11 tháng qua cho thấy, cung ứng hàng hóa ngày càng được củng cố, song tăng trưởng xuất khẩu chủ yếu vẫn ở những mặt hàng do khối FDI sản xuất. Đây là những mặt hàng dựa vào thâm dụng lao động và gia công hơn là những mặt hàng có giá trị gia tăng cao.

Rõ ràng, khi quy mô sản xuất, cung ứng hàng hóa ngày càng được nâng lên, xuất khẩu đang đứng trước bài toán chuyển mình lên vị thế cao hơn trong chuỗi giá trị. Tức là thay vì sản xuất gia công theo mẫu mã do khách đặt hàng cung cấp, DN Việt phải vươn lên sản xuất hàng tự thiết kế, tăng tỷ lệ nội địa hóa.

Tận dụng ưu đãi FTA, cải thiện năng lực đáp ứng

Nhiều chuyên gia, nhà quản lý đồng quan điểm, chiến lược đa dạng hóa thị trường chỉ phát huy hiệu quả khi DN đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh. Theo đó, DN cần đầu tư mạnh hơn vào công nghệ, chế biến sâu, cải thiện năng lực truy xuất nguồn gốc và đáp ứng tiêu chuẩn xanh.

Các giải pháp như ứng dụng blockchain trong minh bạch hóa chuỗi cung ứng, phát triển sản phẩm thân thiện môi trường, cải tiến bao bì... là chìa khóa giúp hàng Việt có chỗ đứng vững hơn trên thị trường quốc tế.

Hiện tại, Bộ Công Thương đặt trọng tâm vào việc mở rộng xuất khẩu sang cac thị trường mới như Ấn Độ, Nga, Trung Đông và Mỹ Latinh; đồng thời thúc đẩy phát triển công nghiệp hỗ trợ nhằm giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu.

Bên cạnh đó, các sự kiện kết nối giao thương, hội chợ quốc tế và chương trình cung cấp thông tin thị trường sẽ tiếp tục được triển khai theo hướng thực chất để hỗ trợ DN tìm kiếm đối tác mới. Song song đó, tăng cường năng lực dự báo, cảnh báo sớm các nguy cơ phòng vệ thương mại tại các thị trường trọng điểm, chứa nhiều rào cản kỹ thuật.

Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) Vũ Bá Phú cho biết, Việt Nam đã ký kết 17 Hiệp đinh thương mại tự do (FTA), nhưng thực tế tại nhiều thị trường lớn, hàng hóa Việt vẫn chiếm tỷ trọng rất nhỏ. Vì vậy, công tác xúc tiến nhằm đa dạng hóa thị trường vẫn được tiếp tục (tập trung vào Mỹ, EU, Canada, Trung Quốc, Trung Đông…), qua đó hỗ trợ DN nâng cao hiệu quả khai thác FTA.

Bên cạnh đó, tăng kết nối DN với các khách hàng tại thị trường mới nổi như Nam Á, UAE, châu Phi, Mexico… kết hợp củng cố mạng lưới xúc tiến thương mại quốc gia, chuẩn hóa mô hình trung tâm xúc tiến thương mại địa phương chuyên nghiệp, liên thông. Những giải pháp này được kỳ vọng giúp DN đa dạng hoá thị trường xuất khẩu, gia tăng kim ngạch xuất khẩu hàng hoá trong thời gian tới.