Hộ kinh doanh vẫn lo khi bước vào “vùng sáng”
Từ hóa đơn, chứng từ đến thủ tục, phần mềm và các quy định chuyên ngành, những gánh nặng này đang khiến không ít hộ chọn giữ nguyên quy mô thay vì đầu tư mở rộng.
Đây là vấn đề được các nhà quản lý, chuyên gia và hộ kinh doanh đặt ra tại hội thảo “Hộ kinh doanh và động lực tăng trưởng” do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức sáng 21-8.
Chi phí tuân thủ đang cản bước hộ kinh doanh
Năm 2026 đánh dấu bước chuyển mạnh trong quản lý hộ kinh doanh theo hướng công khai, minh bạch, với việc tăng cường hóa đơn điện tử, kết nối dữ liệu và quản lý dựa trên thông tin. Đây là xu hướng tất yếu để tạo môi trường kinh doanh công bằng, nhưng với khu vực kinh doanh siêu nhỏ, mỗi yêu cầu mới đều có thể kéo theo thêm thời gian, nhân lực và chi phí.
Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI dẫn khảo sát của VCCI thực hiện tháng 4-2026 với hơn 1.100 hộ kinh doanh cho thấy sức khỏe khu vực này đáng lo ngại: 81,5% hộ ghi nhận doanh thu giảm, khoảng 33% dự kiến thu hẹp quy mô, trong khi chỉ 1,8% có kế hoạch mở rộng.
Sức mua yếu, cạnh tranh từ thương mại điện tử, bán lẻ hiện đại và hàng nhập khẩu đang gây sức ép lớn. Nhưng bên cạnh bài toán thị trường, chi phí tuân thủ đang trở thành một rào cản đối với quyết định mở rộng kinh doanh.
Ở góc độ tư vấn, bà Vũ Thị Bình, Giám đốc Công ty TNHH Tư vấn và Đào tạo quản trị doanh nghiệp Bình Vũ cho rằng, khó khăn của hộ kinh doanh không chỉ là tiền thuế mà là tổng chi phí để đáp ứng các yêu cầu quản lý.
Chủ hộ thường phải tự nhập hàng, quản lý kho, bán hàng, theo dõi dòng tiền, xử lý hóa đơn, chứng từ và kê khai. Nếu phải sử dụng nhiều phần mềm, thuê dịch vụ kế toán hoặc liên tục cập nhật quy định, những khoản chi riêng lẻ sẽ cộng thành gánh nặng đáng kể.
Theo bà Bình, hỗ trợ hộ kinh doanh vì vậy không nên chỉ dừng ở giảm thuế mà phải nâng cả năng lực quản trị và năng lực tuân thủ, thông qua các chương trình đào tạo ngắn, thực tế về quản lý dòng tiền, hóa đơn điện tử, kế toán cơ bản, lao động và chuyển đổi số.
Từ thực tế kinh doanh, anh Phạm Anh Quyết, chủ hộ kinh doanh tạp hóa tại phường La Khê cho biết, các hộ nhỏ không ngại minh bạch hay đóng thuế, nhưng lo thủ tục phức tạp và rủi ro nếu không theo kịp quy định.
Đặc thù cửa hàng tạp hóa là số lượng mặt hàng lớn, giá trị từng sản phẩm thấp, nguồn hàng từ nhiều nhà cung cấp, trong khi chủ hộ thường không có kế toán riêng. “Chúng tôi không ngại minh bạch, cũng không ngại đóng thuế. Điều lo nhất là quy định thay đổi nhanh, cách thực hiện phức tạp và nếu làm sai thì không biết rủi ro sẽ đến đâu”, anh Quyết chia sẻ.
Anh Quyết kiến nghị các công cụ bán hàng, hóa đơn và kê khai thuế được tích hợp trên một nền tảng đơn giản, dễ sử dụng, đồng thời có thời gian chuyển tiếp đủ dài để hộ làm quen với phương thức quản lý mới.
Một vấn đề khác được bà Nguyễn Thị Thu Hà, Phó Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam (VTCA) đặt ra là phương pháp tính thuế cần tương xứng với quy mô thực tế của hộ kinh doanh.
Theo bà Hà, việc nâng ngưỡng doanh thu không phải nộp thuế lên 1 tỷ đồng là tín hiệu tích cực. Tuy nhiên, cần tiếp tục xem xét ngưỡng bắt buộc áp dụng phương pháp tính thuế trên thu nhập.
Thực tế, nhiều hộ chỉ có chủ hộ và 1-2 người phụ việc, chủ yếu tận dụng lao động gia đình. Với hộ thương mại, phân phối hàng hóa, tỷ lệ lãi bình quân khoảng 30-35%, doanh thu 1 tỷ đồng tương đương mức lãi khoảng 300-350 triệu đồng/năm. Trong khi đó, việc xác định và chứng minh hàng loạt chi phí thực tế như phần diện tích nhà dùng làm cửa hàng, phương tiện vừa phục vụ gia đình vừa vận chuyển hàng hóa… không hề đơn giản.
Từ đó, VTCA đề xuất không cố định ngưỡng 10 tỷ đồng, mà “neo” ngưỡng áp dụng phương pháp tính thuế trên thu nhập với doanh thu của doanh nghiệp siêu nhỏ trong lĩnh vực thương mại. Khi tiêu chí doanh nghiệp siêu nhỏ được điều chỉnh, ngưỡng đối với hộ kinh doanh cũng được điều chỉnh tương ứng.
Bà Hà cũng đề nghị năm 2026 được coi là giai đoạn chuyển tiếp để hộ kinh doanh làm quen với phương pháp mới, tránh yêu cầu hồi tố những dữ liệu mà trước đó hộ chưa được hướng dẫn, chuẩn bị.
Tạo “lực hút” để hộ kinh doanh tự nguyện lớn lên
Những thay đổi chính sách thời gian qua đang cho thấy hướng tiếp cận tích cực hơn đối với khu vực hộ kinh doanh. Ngưỡng miễn thuế đã được nâng lên 1 tỷ đồng doanh thu/năm; Chính phủ cũng đang trình Quốc hội chính sách giảm 30% thuế thu nhập cá nhân đối với hộ, cá nhân kinh doanh có doanh thu không quá 10 tỷ đồng/năm trong giai đoạn 2026-2027.
Đáng chú ý, Bộ Tài chính đang nghiên cứu nâng ngưỡng áp dụng phương pháp thuế đơn giản từ mức 1-3 tỷ đồng lên 3-10 tỷ đồng. Theo cơ quan quản lý, việc này sẽ mở rộng đáng kể số hộ được áp dụng phương pháp đơn giản hơn, qua đó giảm chi phí thực hiện nghĩa vụ thuế.
Theo số liệu cơ quan thuế, năm 2025 có khoảng 2,7 triệu hộ, cá nhân kinh doanh có doanh thu dưới 1 tỷ đồng, chiếm 96% tổng số hộ, cá nhân kinh doanh đang nộp thuế. Nhóm doanh thu trên 10 tỷ đồng chỉ khoảng 0,14%.
Tuy nhiên, theo TS Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng CIEM, cải cách không nên chỉ tập trung vào ngưỡng thuế mà phải thay đổi cách nhìn về hộ kinh doanh.
Theo ông, hộ kinh doanh là một hình thức tổ chức sản xuất, kinh doanh hợp pháp, không phải mô hình “quá độ” hay “doanh nghiệp chưa chín” cần xóa bỏ. Không nên dùng chỉ tiêu, mệnh lệnh hành chính hay áp lực thanh tra, kiểm tra để buộc hộ chuyển đổi thành doanh nghiệp.
“Lực hút” thay vì “lực đẩy”mới là cách tạo chuyển đổi thực chất. Người dân sẽ tự lựa chọn mô hình doanh nghiệp khi lợi ích nhận được lớn hơn chi phí và rủi ro tuân thủ. Vì vậy, Nhà nước cần làm cho việc trở thành doanh nghiệp an toàn hơn, chi phí thấp hơn và thuận lợi hơn trong tiếp cận vốn, đất đai, công nghệ và thị trường.
TS Nguyễn Đình Cung đồng thời đề nghị chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ “xin - cho” sang quản lý dựa trên rủi ro. Với hoạt động kinh doanh thông thường, Nhà nước cần công bố rõ điều kiện, hướng dẫn để tuân thủ và chỉ tập trung kiểm tra những lĩnh vực có rủi ro cao.
Các ý kiến tại hội thảo cũng cho rằng cần tích hợp POS, hóa đơn điện tử, chữ ký số, kế toán trên nền tảng đơn giản, chi phí thấp; kết nối dữ liệu để giảm kê khai trùng lặp và tăng sử dụng mã định danh cá nhân. Với quy định mới, cần có thời gian chuyển tiếp hợp lý, ưu tiên hướng dẫn trước khi xử phạt.
Quan trọng hơn, cần tạo hành lang thuận lợi để hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp khi đủ điều kiện. Không thể yêu cầu họ “lớn lên” nếu chi phí để trở thành doanh nghiệp vẫn cao và thủ tục vẫn phức tạp.
Theo ông Đậu Anh Tuấn, vấn đề không chỉ là Nhà nước hỗ trợ hộ kinh doanh bao nhiêu, mà là chính sách đã đúng, đủ và kịp thời hay chưa; còn những rào cản nào khiến họ chưa thể mở rộng quy mô.