Việt Nam - Cuba: Những câu chuyện làm nên tình hữu nghị đặc biệt

Nhân kỷ niệm 100 năm Ngày sinh Tổng Tư lệnh Fidel Castro (13/8/1926 – 13/8/2026), qua lời kể của những người từng học tập, công tác và gắn bó với Cuba, phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội ghi lại những câu chuyện từ chuyến thăm Quảng Trị năm 1973, phong trào “Vì Việt Nam” đến các lô vaccine Abdala được đưa về nước giữa đại dịch, qua đó làm rõ chiều sâu của tình hữu nghị đặc biệt giữa hai dân tộc.

Từ những năm tháng gian khó

Với PGS.TS Nguyễn Viết Thảo, tình cảm dành cho Cuba được hình thành từ những năm tháng tuổi trẻ và theo ông suốt hơn bốn thập kỷ. Ông nhớ nhất cách người dân nơi đây đón nhận sinh viên Việt Nam như những người thân, trong một đất nước còn nhiều khó khăn nhưng luôn dành cho họ sự quan tâm chân thành.

Năm 1978, khi vừa tròn 18 tuổi, ông là một trong năm lưu học sinh Việt Nam được lựa chọn sang Cuba học tập. Chàng trai quê Bắc Ninh khi ấy đến vùng đất Caribe với vốn tiếng Tây Ban Nha còn hạn chế và sự bỡ ngỡ của một người trẻ lần đầu xa quê.

“Các bạn không coi chúng tôi là người nước ngoài, mà là những người anh em”, PGS.TS Nguyễn Viết Thảo, nguyên Phó Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt Nam - Cuba, nhớ lại.

Những năm học tại Cuba, ông sống cùng sinh viên bản địa, cùng học tập, sinh hoạt và chia sẻ những câu chuyện đời thường. Trong điều kiện Cuba còn nhiều khó khăn, sinh viên Việt Nam nhận được sự quan tâm từ thầy cô, bạn bè và người dân mà họ gặp trong cuộc sống hằng ngày.

Nền giáo dục Cuba cũng để lại dấu ấn sâu sắc. Ông Thảo nhớ giáo sư Maggi Beatriz từng yêu cầu ông thi lại thay vì cho điểm đủ qua môn. Sự nghiêm khắc ấy về sau được ông nhìn nhận như một biểu hiện của niềm tin và kỳ vọng.

“Không có sự nuông chiều, mà thay vào đó là sự tin tưởng. Chính họ đã giúp chúng tôi trưởng thành”, ông chia sẻ.

Cuba đã trở thành một phần ký ức không thể tách rời trong tuổi trẻ của ông Thảo, sâu đậm đến mức ông ví: “Trong tôi là một nửa Việt Nam, một nửa Cuba”.

Với ông Nguyễn Xuân Phong, nguyên Vụ trưởng Vụ châu Mỹ, Bộ Ngoại giao, dấu ấn sâu đậm nhất về Cuba gắn với chuyến thăm Quảng Trị của Lãnh tụ Fidel Castro tháng 9-1973, khi chiến tranh vẫn chưa kết thúc. Khi ấy, ông Phong là phiên dịch cho Lãnh tụ Fidel trong chuyến thăm vùng giải phóng miền Nam Việt Nam. Ông vẫn nhớ hình ảnh nhà lãnh đạo Cuba tại cao điểm 241, cầm lá cờ truyền thống của Sư đoàn 304 và giương cao trước hàng quân.

Hơn nửa thế kỷ sau, nhìn lại bức ảnh Lãnh tụ Fidel Castro đứng giữa các chiến sĩ tại Quảng Trị, ông Phong vẫn nhớ rõ ý nghĩa của chuyến đi. “Tổng Tư lệnh Fidel Castro đến vùng giải phóng miền Nam Việt Nam khi chiến tranh vẫn đang diễn ra để khẳng định sự ủng hộ của Cuba đối với Việt Nam”.

Đặc biệt, ông nhớ nhất là bài phát biểu của Chủ tịch Fidel Castro, trong đó nhà lãnh đạo Cuba nhắc lại truyền thống dựng nước, giữ nước của dân tộc Việt Nam, đánh giá cao đóng góp của Việt Nam đối với phong trào giải phóng dân tộc và kêu gọi các nước tiếp tục đoàn kết, ủng hộ Việt Nam. Câu nói “Vì Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình” cũng trong chuyến thăm ấy trở thành biểu tượng cho tình cảm mà người dân Cuba dành cho Việt Nam trong những năm tháng chiến tranh.

Nếu ông Phong chứng kiến tình cảm đặc biệt Việt Nam - Cuba tại một thời khắc lịch sử, thì ông Vũ Chí Công, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Cuba, lại cảm nhận nó qua nhiều năm sống và làm việc tại quốc đảo Caribe. Ông nhiều lần bắt gặp người dân nơi đây nhắc đến Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh và cuộc đấu tranh giành độc lập với sự trân trọng đặc biệt.

Trong đời sống Cuba, hình ảnh Việt Nam gắn với những phong trào đoàn kết và câu chuyện về cuộc chiến đấu của một dân tộc cách họ nửa vòng trái đất.

Ông Vũ Chí Công cho rằng sự chân thành ấy đã tạo nên sức sống lâu bền cho quan hệ hai nước. “Khoảng cách địa lý không ngăn được một dân tộc dành sự quan tâm đặc biệt cho một dân tộc khác trong những thời khắc khó khăn”.

Tình hữu nghị được tiếp nối bằng những việc làm hôm nay

Với ông Nguyễn Nam Liên, tình cảm dành cho Cuba được tiếp nối từ chính câu chuyện của gia đình. Cha ông, cố nhà ngoại giao, nhà báo Lý Văn Sáu, từng công tác tại Cơ quan đại diện Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam tại Cuba giai đoạn 1962-1966 và luôn nhắc các con: “Cuba là đất nước mà các con không bao giờ được quên ơn”.

Sang Cuba khi mới hai tuổi, ông Liên không có nhiều ký ức trực tiếp về quãng thời gian ấy nhưng đất nước Caribe đến với ông qua lời kể của cha, qua phong trào “Vì Việt Nam”, những địa danh như Bến Tre, Nguyễn Văn Trỗi xuất hiện trên khắp quốc đảo và tình cảm người dân nơi đây dành cho Việt Nam.

Nhiều năm sau, trong vai trò cơ trưởng Vietnam Airlines, ông Liên có dịp cảm nhận mối quan hệ gắn bó ấy theo một cách khác. Tháng 9-2021, ông điều khiển chuyến bay đưa đoàn Chủ tịch nước sang thăm Cuba và đưa những lô vaccine Abdala đầu tiên được Cuba trao tặng Việt Nam về nước giữa lúc đại dịch Covid-19 diễn biến phức tạp.

Từ câu chuyện của người cha đến chuyến bay đặc biệt ấy, với ông Liên, tình hữu nghị hai nước đã được trao truyền và vun đắp.

Tình cảm ấy hôm nay được tiếp nối bằng nghĩa cử cụ thể, khi nhân dân Việt Nam thông qua Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam trao 100 tỷ đồng hỗ trợ nhân dân Cuba đang gặp khó khăn. Tại lễ trao tượng trưng nhân dịp kỷ niệm 100 năm Ngày sinh Lãnh tụ Fidel Castro, bà Đỗ Thị Thu Thảo, Chủ tịch Trung ương Hội Chữ thập đỏ Việt Nam, nhắc lại chuyến thăm Quảng Trị năm 1973 và tình cảm đặc biệt Fidel Castro dành cho Việt Nam.

Theo bà, thế hệ hôm nay được trao lại một di sản quý giá từ lớp người đi trước và có trách nhiệm gìn giữ bằng hành động.

Bà nhấn mạnh, món quà mang theo sự sẻ chia và lời tri ân, đồng thời khẳng định: “Nhân đạo không có biên giới; lòng nhân ái không bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý”.

Thay mặt Chính phủ và nhân dân Cuba, Đại sứ Cuba tại Việt Nam Rogelio Polanco Fuentes bày tỏ cảm ơn, coi sự hỗ trợ là minh chứng cho tình đoàn kết trước sau như một của Việt Nam dành cho Cuba. Theo Đại sứ, khoản hỗ trợ góp phần giảm bớt khó khăn trong đời sống và gửi đến người dân Cuba một thông điệp động viên từ đất nước anh em. Việc trao tặng diễn ra đúng dịp kỷ niệm 100 năm Ngày sinh Lãnh tụ Fidel Castro càng làm nghĩa cử này thêm ý nghĩa.

Những câu chuyện ấy cho thấy một mối quan hệ đặc biệt được xây đắp bằng nghĩa tình và sự thủy chung. Qua những đổi thay của thời gian, khoảng cách địa lý vẫn không thể ngăn Việt Nam và Cuba tìm thấy nhau trong lúc khó khăn, cùng trân trọng những gì đã trao cho nhau và tiếp tục vun đắp chặng đường phía trước.