Đề xuất doanh nghiệp trực tiếp thực hiện trách nhiệm tái chế
Tăng trách nhiệm trực tiếp của doanh nghiệp, tháo gỡ những điểm nghẽn về thu gom, hạ tầng và chi phí là những nội dung được đặt ra trong quá trình hoàn thiện cơ chế Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) tại Việt Nam.
Dự thảo Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi đang được hoàn thiện theo hướng bỏ hình thức đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam, yêu cầu nhà sản xuất, nhà nhập khẩu trực tiếp thực hiện trách nhiệm thu hồi, tái chế sản phẩm, bao bì đã đưa ra thị trường hoặc ủy quyền cho đơn vị có đủ năng lực thực hiện.
Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (extended producer responsibility - EPR) là chính sách môi trường yêu cầu doanh nghiệp chịu trách nhiệm quản lý, thu gom, tái chế hoặc xử lý chất thải từ sản phẩm và bao bì do mình đưa ra thị trường sau khi người tiêu dùng sử dụng xong.
Theo ông Đỗ Tiến Đoàn, Phó phòng Quản lý chất thải, Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cơ quan soạn thảo đồng thời tính toán các giải pháp tháo gỡ vướng mắc về thu gom, hạ tầng và chi phí, bảo đảm cơ chế thực hiện EPR có tính khả thi trong thực tế.
“Muốn chính sách có hiệu lực, hiệu quả thì trước hết phải có tính khả thi”, ông Đỗ Tiến Đoàn cho biết tại Hội thảo “Định hướng hoàn thiện hệ thống Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) tại Việt Nam” do Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tổ chức tại Hà Nội ngày 11-8.
Theo quy định hiện hành, nhà sản xuất, nhà nhập khẩu được lựa chọn tự tổ chức thu hồi, tái chế sản phẩm, bao bì hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để hỗ trợ tái chế. Việc thay đổi cơ chế thực hiện EPR vì vậy đòi hỏi phải tăng tính chủ động và trách nhiệm của nhà sản xuất, nhà nhập khẩu, đồng thời xử lý những vướng mắc đã phát sinh sau vài năm EPR được triển khai theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020.
Ông Tăng Thế Cường, Cục trưởng Cục Môi trường, cho rằng EPR cần được nhìn từ toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ thiết kế, lựa chọn vật liệu, sử dụng cho đến thu gom và tái chế sau khi thải bỏ.
“EPR không nên chỉ được nhìn nhận đơn thuần là một nghĩa vụ tài chính của doanh nghiệp mà phải là cơ chế tạo động lực để doanh nghiệp thay đổi cách thức thiết kế sản phẩm, lựa chọn vật liệu, tổ chức thu gom, tái chế và đầu tư vào các giải pháp kinh tế tuần hoàn”, ông Cường nhấn mạnh.
Từ bỏ đóng góp tài chính, doanh nghiệp sẽ thực hiện thế nào?
Dự thảo đang tính toán nhiều cách để doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm tái chế, trong đó có tự thu hồi và tái chế, ủy quyền cho tổ chức thực hiện trách nhiệm của nhà sản xuất (PRO) hoặc, với một số trường hợp đặc thù, xuất khẩu sản phẩm để tái chế ở nước ngoài. Ông Đoàn cho biết về lâu dài, cơ quan soạn thảo dự kiến tập trung vào hai hình thức là doanh nghiệp tự thực hiện hoặc ủy quyền cho PRO, qua đó thuận lợi hơn cho việc quản lý khối lượng tái chế và kiểm soát kê khai.
Đối với PRO, dự thảo dự kiến không đặt ra cơ chế cấp phép mà quy định các yêu cầu về năng lực tài chính, tổ chức thu hồi, quản lý dữ liệu, hạch toán và báo cáo. PRO sẽ điều phối việc thu hồi, vận chuyển, phân loại, chuyển giao sản phẩm cho cơ sở tái chế, xác nhận khối lượng và bảo đảm không xảy ra kê khai trùng.
Một vướng mắc được doanh nghiệp quan tâm là lượng sản phẩm, bao bì phát sinh quá nhỏ, khiến chi phí thu gom cao. Dự thảo dự kiến cho phép chuyển phần trách nhiệm chưa hoàn thành trong một năm sang năm tiếp theo, tùy nhóm sản phẩm có thể kéo dài tới 5 năm, để doanh nghiệp có thời gian tích lũy đủ khối lượng cho một lần thu gom.
Với sản phẩm chưa có cơ sở tái chế phù hợp, phương án được tính đến là điều chỉnh quy cách hoặc tỷ lệ tái chế. Một số loại bao bì đa lớp chưa có công nghệ tái chế phù hợp cũng đang được xem xét thêm phương án xử lý, trong đó cơ quan soạn thảo bước đầu tiếp thu đề xuất tính hoạt động đồng xử lý trong một số trường hợp.
Việc thu hồi sản phẩm từ hộ gia đình dự kiến được tháo gỡ bằng cách cho phép nhà sản xuất phối hợp với nhà phân phối, nhà bán lẻ thiết lập điểm thu hồi. Đối với cơ sở do doanh nghiệp đầu tư để thực hiện trách nhiệm tái chế, dự thảo cũng đang được xây dựng theo hướng bỏ yêu cầu phải phù hợp với quy hoạch bảo vệ môi trường.
Ông Đoàn cho rằng những thay đổi này còn tạo điều kiện đưa lực lượng thu gom phi chính thức vào hệ thống.
Đây cũng là vấn đề được Francesca Nardini, Phó Trưởng đại diện UNDP tại Việt Nam, nhấn mạnh. Theo bà, lực lượng thu gom phi chính thức đang đóng góp đáng kể vào hoạt động thu gom, tái chế ở Việt Nam. EPR cần tạo ra con đường để họ tham gia và hưởng lợi từ một hệ thống tái chế được tổ chức tốt hơn.
Đối với phương tiện giao thông đường bộ, thời điểm thực hiện trách nhiệm tái chế dự kiến được lùi từ năm 2027 sang năm 2030. Ông Đoàn cho biết phương tiện, nhất là xe cá nhân, vẫn có giá trị tài sản lớn ngay cả khi đã hư hỏng, nên việc thu hồi toàn bộ phương tiện chưa phù hợp với điều kiện hiện nay.
Việt Nam cũng đang tham khảo kinh nghiệm Nhật Bản, nơi trách nhiệm tái chế tập trung vào một số bộ phận thay vì toàn bộ chiếc xe.
Tính đường dài cho doanh nghiệp và thị trường tái chế
Một thay đổi khác đang được tính toán là xây dựng lộ trình tỷ lệ tái chế trong nhiều năm. Theo ông Đoàn, doanh nghiệp cần biết trước hướng điều chỉnh để chủ động kế hoạch đầu tư, thay vì chỉ biết tỷ lệ hiện hành và chờ những lần điều chỉnh tiếp theo.
Tỷ lệ cụ thể đối với từng nhóm sản phẩm, bao bì sẽ tiếp tục được lấy ý kiến khi dự thảo nghị định được đưa ra.
Dự thảo cũng dự kiến mở rộng diện miễn trách nhiệm tái chế đối với nhà sản xuất, nhà nhập khẩu có doanh thu từ sản phẩm thuộc danh mục phải tái chế dưới 30 tỷ đồng/năm. Quy định hiện hành mới áp dụng ngưỡng này với bao bì; phương án mới tính cả các sản phẩm thuộc danh mục tái chế.
Ông Tăng Thế Cường nhìn nhận EPR còn phải tạo ra thị trường cho hoạt động tái chế. Theo ông, Nhà nước giữ vai trò xây dựng chính sách, quản lý và giám sát; doanh nghiệp, PRO, đơn vị thu gom và cơ sở tái chế cùng tham gia hình thành một hệ thống có khả năng vận hành theo cơ chế thị trường. “Chúng ta phải tạo ra hệ sinh thái để doanh nghiệp vận hành trong hệ sinh thái đó”.
Bà Francesca Nardini cho rằng Việt Nam đang đứng trước cơ hội quan trọng để hoàn thiện EPR trong quá trình sửa Luật Bảo vệ môi trường và các nghị định hướng dẫn. Theo bà, hệ thống cần có lộ trình rõ ràng, mục tiêu tái chế đủ thực tế để doanh nghiệp thực hiện nhưng cũng phải tạo động lực đầu tư trong dài hạn.
Từ kinh nghiệm của Đức, Tiến sĩ Fritz Flanderka, Giám đốc điều hành Reclay Group, lưu ý mục tiêu tái chế cần gắn với mức độ sẵn sàng của từng loại vật liệu và thị trường tái chế. Một lộ trình có thể dự đoán được sẽ giúp doanh nghiệp biết cần chuẩn bị gì và tạo niềm tin cho các khoản đầu tư dài hạn.
Theo ông Đỗ Tiến Đoàn, quá trình sửa đổi cần tiếp tục tiếp thu ý kiến của doanh nghiệp, hiệp hội, chuyên gia và nhà khoa học, trong đó có đề xuất miễn trách nhiệm tái chế đối với sản phẩm sử dụng vật liệu tái chế hoặc vật liệu dễ phân hủy sinh học. Cơ quan soạn thảo cũng mong muốn được cung cấp thêm thông lệ quốc tế về những trường hợp này để nghiên cứu, hoàn thiện quy định.
“Chúng tôi cũng rất cầu thị lắng nghe. Nếu có những quốc gia khác quy định trường hợp này được loại trừ thì chúng tôi sẽ tiếp tục xem xét, nghiên cứu để quy định cho phù hợp”, ông Đoàn nói.
Theo ông, mục tiêu là xây dựng cơ chế để trách nhiệm tái chế được thực hiện thực chất, kiểm soát được kết quả và phù hợp với điều kiện Việt Nam.