Chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, mở hướng phát triển nông nghiệp đa giá trị

Từ ruộng trũng, đất canh tác khó khăn, nhiều mô hình trồng sen, rau màu, cây ăn quả, nuôi trồng thủy sản công nghệ cao… đã hình thành, mang lại giá trị kinh tế cao hơn, đồng thời mở ra hướng phát triển nông nghiệp xanh, bền vững.

Đánh thức những vùng đất kém hiệu quả

Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, nếu lựa chọn cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện đất đai, nguồn nước và nhu cầu thị trường, những diện tích trước đây cho năng suất thấp hoàn toàn có thể trở thành vùng sản xuất hàng hóa có giá trị cao.

Xã Ứng Thiên là một trong những địa phương tiêu biểu về chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi. Đến nay, toàn xã đã chuyển đổi hơn 300ha diện tích trũng, cấy lúa, trồng màu kém hiệu quả sang các mô hình kinh tế mới, trong đó có những mô hình ứng dụng công nghệ cao.

Tiêu biểu là mô hình nuôi trồng thủy sản công nghệ cao “sông trong ao” của ông Đặng Văn Duân. Với diện tích 2ha, mỗi năm mô hình nuôi 2 vụ cá, sản lượng cao gấp 2-3 lần so với phương thức nuôi trong ao thông thường. Không chỉ nâng cao năng suất, mô hình còn góp phần tổ chức lại sản xuất, hạn chế tình trạng manh mún, nhỏ lẻ và tạo ra giá trị kinh tế ổn định hơn cho người sản xuất.

Những vùng đầm lầy, ruộng sâu trũng từng bị bỏ hoang đang được hồi sinh nhờ cây sen tại xã Quang Minh. Giám đốc Hợp tác xã Làng nghề sen Mê Linh (xã Quang Minh) Lã Quang Khanh cho biết, năm 2017, từ số tiền tích lũy khoảng 200 triệu đồng, ông quyết định đấu thầu một số đầm trong xã để đầu tư trồng sen. Nhận thấy giống sen bản địa có khả năng thích nghi tốt nhưng đang dần thoái hóa, ông Khanh vừa bảo tồn giống sen địa phương, vừa sưu tầm, thử nghiệm nhiều giống sen khác nhau trong và ngoài nước.

Từ 5ha ban đầu, hợp tác xã đã mở rộng diện tích lên hơn 50ha, chủ yếu là diện tích thuê lại của hàng trăm hộ dân thôn Liễu Trì không sử dụng hiệu quả. Vào thời điểm thu hoạch cao điểm, mỗi ngày hợp tác xã thu gần 30.000 bông sen.

Đáng chú ý, từ sản xuất nguyên liệu, đơn vị đã đầu tư thêm 2 kho lạnh với sức chứa khoảng 2 tấn trà sen, từng bước xây dựng thương hiệu trà sen Mê Linh. Nhờ gắn sản xuất với chế biến và thị trường, hợp tác xã đạt doanh thu hàng tỷ đồng mỗi năm.

Thực hiện Kế hoạch số 61/KH-SNNMT về kiểm tra chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội đã tổ chức các đoàn kiểm tra thực địa tại nhiều xã, phường như Kiến Hưng, Phúc Lộc, Trần Phú...

Qua kiểm tra, các địa phương cơ bản đã ban hành kế hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trên đất trồng lúa theo quy định. Đến nay, 23/26 xã, phường đã ban hành kế hoạch. Ba địa phương chưa ban hành gồm Thư Lâm, Đại Thanh và Phú Xuyên. Nguyên nhân là diện tích đăng ký chuyển đổi nằm trong quy hoạch các dự án đã được phê duyệt nên chưa đủ điều kiện triển khai.

Theo tổng hợp nhanh từ các xã, phường, từ đầu năm đến nay, diện tích thực hiện chuyển đổi khoảng 18,7ha, đạt 1,5% kế hoạch. Các diện tích chuyển đổi chủ yếu sang cây trồng hằng năm, cây hoa, rau màu và cây dược liệu, tập trung tại Phúc Lộc, Hát Môn, Yên Nghĩa. Hiệu quả kinh tế là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy người dân chuyển đổi.

Theo đánh giá của ngành nông nghiệp và môi trường, chuyển sang trồng rau ngắn ngày có thể đạt giá trị khoảng 250-300 triệu đồng/ha/năm; trồng hoa các loại đạt khoảng 450-500 triệu đồng/ha/năm; cây ăn quả theo tiêu chuẩn VietGAP hoặc hữu cơ có thể đạt 550-700 triệu đồng/ha/năm.

Không chỉ tạo giá trị kinh tế, chuyển đổi còn góp phần giải quyết tình trạng bỏ ruộng hoang tại những vùng đất trũng, thường xuyên ngập úng hoặc khó khăn về nước tưới. Quá trình này cũng thúc đẩy tích tụ ruộng đất, tạo điều kiện hình thành vùng sản xuất tập trung, thuận lợi hơn cho cơ giới hóa và áp dụng tiến bộ kỹ thuật.

Chuyển đổi theo quy hoạch, hướng tới nông nghiệp xanh

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi vẫn còn những điểm nghẽn. Một số diện tích mới chỉ được thực hiện ở quy mô hộ gia đình, manh mún, chưa đủ điều kiện cơ giới hóa và sản xuất hàng hóa lớn. Thị trường tiêu thụ nông sản an toàn chưa thực sự ổn định, giá cả biến động khiến người dân còn tâm lý thận trọng. Một số địa phương cũng gặp khó khăn do vướng quy hoạch hoặc thiếu hướng dẫn cụ thể, nhất là tại những khu vực ven đô thị.

Trong bối cảnh diện tích đất nông nghiệp ngày càng thu hẹp do đô thị hóa, yêu cầu đặt ra là phải sử dụng hiệu quả từng diện tích đất còn lại. Vì vậy, chuyển đổi đất lúa kém hiệu quả cần được thực hiện theo quy hoạch, phù hợp điều kiện tự nhiên và gắn chặt với thị trường, tránh tình trạng chuyển đổi tự phát.

Các địa phương đang tăng cường tuyên truyền, vận động người dân chuyển đổi những vùng sản xuất lúa năng suất thấp, kém hiệu quả sang cây trồng, vật nuôi phù hợp. Đồng thời, các phòng, ban chức năng và thôn được yêu cầu tăng cường kiểm tra, giám sát việc chuyển đổi của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân; kiên quyết xử lý trường hợp chuyển đổi sai mục đích, không đăng ký với chính quyền địa phương, không đúng vùng quy hoạch hoặc lợi dụng chuyển đổi để vi phạm quy định về đất đai.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Mạnh Phương cho biết, thời gian tới, Sở tiếp tục phối hợp với các địa phương rà soát, cập nhật quy hoạch sử dụng đất phù hợp; ưu tiên phát triển vùng chuyên canh cây ăn quả, rau an toàn, hoa, cây cảnh, nuôi trồng thủy sản và các mô hình nông nghiệp kết hợp du lịch sinh thái.

Hà Nội cũng tạo điều kiện thuận lợi để thu hút doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp công nghệ cao, thúc đẩy phát triển hệ sinh thái nông nghiệp gắn với công nghệ và logistics. Đây được xem là giải pháp quan trọng để nâng quy mô sản xuất, mở rộng thị trường và tăng giá trị cho nông sản.

Theo định hướng trong chiến lược tái cơ cấu ngành Nông nghiệp Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 theo hướng xanh, an toàn, bền vững và hiện đại, thành phố hướng tới giảm dần diện tích trồng lúa đơn thuần tại những khu vực kém hiệu quả để phát triển các vùng nông nghiệp chuyên canh gắn với du lịch nông nghiệp, đô thị sinh thái, chuỗi nông sản sạch và ứng dụng công nghệ cao.

Để đạt mục tiêu này, Sở Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục hướng dẫn, kiểm tra, giám sát công tác quản lý đất đai đối với diện tích chuyển đổi; các địa phương thực hiện đăng ký chuyển đổi theo đúng quy định và tăng cường giám sát trong quá trình triển khai.

Chuyển đổi đất lúa kém hiệu quả vì thế không có nghĩa là xem nhẹ vai trò của sản xuất lương thực, mà là sử dụng đất một cách hợp lý, khoa học và hiệu quả hơn.

Khi được đặt trong quy hoạch tổng thể, gắn với nhu cầu thị trường, công nghệ, chế biến và liên kết tiêu thụ, mỗi diện tích đất có thể tạo ra nhiều giá trị hơn. Đây chính là hướng đi để Hà Nội vừa nâng cao thu nhập cho nông dân, vừa xây dựng nền nông nghiệp xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu và góp phần bảo đảm an ninh lương thực lâu dài.

Bài viết có sự phối hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội.