Quản lý an toàn bức xạ, hạt nhân: Theo kịp bước phát triển mới

Quản lý phải theo kịp tốc độ phát triển

Từ chẩn đoán, điều trị trong y tế đến các hoạt động nghiên cứu và ứng dụng công nghệ, bức xạ và đồng vị phóng xạ đang ngày càng được sử dụng rộng rãi. Cùng với đó, việc Việt Nam tái khởi động Chương trình điện hạt nhân mở ra những yêu cầu mới đối với công tác quản lý an toàn bức xạ và hạt nhân.

Theo TS Trần Bích Ngọc, Phó Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (Bộ Khoa học và Công nghệ), giai đoạn 2024-2026 ghi nhận nhiều chuyển biến trong quản lý nhà nước về an toàn bức xạ. Việc Quốc hội thông qua Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025, cùng với yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số, tạo cơ sở để đổi mới phương thức quản lý theo hướng hiện đại, hiệu quả, phù hợp thông lệ quốc tế.

Một trong những thay đổi đáng chú ý là công tác cấp phép được đổi mới theo hướng phân loại đối tượng quản lý. Thiết bị X-quang y tế được cấp phép theo nhóm riêng; trong khi các thiết bị bức xạ, thiết bị hạt nhân, vật liệu hạt nhân, nguồn phóng xạ, chất thải phóng xạ... được quản lý theo những nhóm tương ứng.

Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu phải quản lý sát hơn với đặc điểm và mức độ rủi ro của từng nhóm hoạt động. Cùng với cấp phép, công tác kiểm soát tuân thủ, thanh tra, kiểm tra và năng lực quản lý sau phân cấp được tăng cường. Cục An toàn bức xạ và hạt nhân xác định phát triển đồng bộ năng lực quản lý từ Trung ương đến địa phương là nền tảng để bảo đảm quản lý thống nhất, hiệu quả và an toàn.

Thực tiễn tại Bệnh viện Chợ Rẫy cho thấy rõ quy mô công việc mà hệ thống quản lý an toàn bức xạ đang phải đáp ứng. Theo Thạc sĩ Đặng Minh Phước, Trưởng phòng An toàn vệ sinh lao động của Bệnh viện Chợ Rẫy, đơn vị hiện có 68 thiết bị bức xạ và 37 nguồn phóng xạ, gồm máy gia tốc xạ trị, Cyclotron, PET/CT, SPECT/CT, máy chiếu xạ túi máu, Gamma Knife cùng nhiều thiết bị X-quang, DSA, C-arm, CT.

Với hệ thống thiết bị và nguồn phóng xạ quy mô lớn, bệnh viện tổ chức mô hình quản lý an toàn bức xạ thống nhất từ Ban Giám đốc, Phòng An toàn vệ sinh lao động đến các khoa, phòng có ứng dụng bức xạ. Bệnh viện Chợ Rẫy hiện có 56 giấy phép liên quan đến hoạt động bức xạ; trong đó 24 giấy phép do Cục An toàn bức xạ và hạt nhân cấp, 32 giấy phép do Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Hồ Chí Minh cấp. Trung bình mỗi năm, bệnh viện thực hiện gia hạn, sửa đổi khoảng 35 giấy phép.

Đây là một ví dụ cho thấy phân cấp không có nghĩa là giảm yêu cầu an toàn, mà đòi hỏi năng lực quản lý ở địa phương và tại cơ sở phải được nâng lên tương ứng. Một yêu cầu khác là quản lý trên dữ liệu. Khi số lượng cơ sở, thiết bị và nguồn phóng xạ ngày càng lớn, việc quản lý không thể chỉ dựa vào hồ sơ hành chính mà cần từng bước hình thành phương thức theo dõi, giám sát và cảnh báo hiệu quả hơn trên nền tảng số.

Xây dựng năng lực pháp quy cho chặng đường mới

Nếu những thay đổi trong giai đoạn 2024-2026 nhằm làm cho hệ thống quản lý linh hoạt và hiệu quả hơn, thì giai đoạn 2026-2035 đòi hỏi một bước tiến cao hơn: Xây dựng năng lực pháp quy đủ mạnh để quản lý các công nghệ và dự án có quy mô, mức độ phức tạp lớn hơn.

Theo Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân Nguyễn Hoàng Linh, nhiệm vụ trọng tâm là xây dựng cơ quan pháp quy hiện đại, đủ năng lực quản lý toàn bộ vòng đời các dự án điện hạt nhân. Trong đó, nguồn nhân lực là yếu tố then chốt để thực hiện thẩm định, cấp phép và giám sát các công nghệ điện hạt nhân thế hệ mới.

Định hướng đến năm 2035 là triển khai an toàn hai dự án điện hạt nhân tại Ninh Thuận, thực hiện ít nhất một dự án lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR), đồng thời phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và xây dựng Cơ quan An toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia hiện đại.

Để đáp ứng yêu cầu đó, giai đoạn 2026-2030 sẽ tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý phục vụ điều chỉnh chủ trương đầu tư, phê duyệt địa điểm, xây dựng nhà máy điện hạt nhân, đồng thời hỗ trợ phát triển SMR và các công nghệ hạt nhân tiên tiến theo tiêu chuẩn của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA).

Song, năng lực quản lý không chỉ nằm ở hệ thống văn bản. Đội ngũ cán bộ có đủ chuyên môn để đánh giá công nghệ, thẩm định an toàn và giám sát dự án trong suốt vòng đời mới là yếu tố quyết định. Theo kế hoạch, từ năm 2026 sẽ khởi động 4 chương trình đào tạo trọng điểm về hệ thống pháp quy, an toàn hạt nhân, đánh giá địa điểm và hồ sơ an toàn nhà máy điện hạt nhân; từ năm 2027 mở rộng đào tạo chuyên môn trong nước và đào tạo chuyên sâu ở nước ngoài.

Thực tiễn tại Bệnh viện Chợ Rẫy cũng cho thấy, khi ứng dụng bức xạ phát triển, những vấn đề quản lý cụ thể sẽ ngày càng đa dạng. Bệnh viện hiện có 7 bể thu gom nước thải phóng xạ; nước thải được phân loại theo từng đồng vị, lưu giữ tối thiểu 10 chu kỳ bán rã vật lý và xả thải theo giới hạn cho phép.

Từ thực tế này, bệnh viện chỉ ra một số vấn đề cần tiếp tục tháo gỡ, như chưa có đơn vị thực hiện dịch vụ lưu giữ nguồn phóng xạ đã qua sử dụng; quy định quản lý nước thải phóng xạ giữa các văn bản còn khác nhau; đào tạo an toàn bức xạ và đào tạo nhân lực vật lý y khoa còn những khoảng trống. Bệnh viện kiến nghị sớm có cơ sở lưu giữ tập trung nguồn phóng xạ đã qua sử dụng, thống nhất quản lý chất thải phóng xạ và xây dựng khung chương trình đào tạo cấp chứng chỉ vật lý y khoa.

Những vấn đề từ cơ sở cho thấy quản lý an toàn bức xạ không thể là công việc riêng của cơ quan quản lý chuyên ngành. Giai đoạn tới đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và tổ chức sử dụng bức xạ. UBND các tỉnh, thành phố được yêu cầu thực hiện hiệu quả nhiệm vụ phân cấp, cấp phép, thanh tra, giám sát, đồng thời chủ động chuẩn bị ứng phó sự cố bức xạ, sự cố hạt nhân. Doanh nghiệp và tổ chức sử dụng bức xạ phải tuân thủ pháp luật, xây dựng văn hóa an toàn và an ninh hạt nhân.

Theo ông Nguyễn Hoàng Linh, hướng đi của Cục An toàn bức xạ và hạt nhân trong giai đoạn mới tập trung vào ba yêu cầu: Kiến tạo thể chế, bảo đảm an toàn và dẫn dắt phát triển.

Đó cũng là yêu cầu cốt lõi của quản lý nhà nước về an toàn bức xạ, hạt nhân trong chặng đường mới: Kiểm soát chặt chẽ rủi ro, nhưng đồng thời phải đủ năng lực để đồng hành với những bước phát triển mới của khoa học, công nghệ và năng lượng nguyên tử.